Líf­eyririnn okkar má ekki týnast

Ég fór nýverið á fyrirlestur um lífeyrismál opinberra starfsmanna. Fyrirlesturinn byggði á grein Gylfa Magnússonar, prófessors við Háskóla Íslands, þar sem fjallað er um breytingar sem gerðar voru á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna árin 2016 og 2017. Það verður að segjast eins og er, mætingin var ekki í samræmi við alvarleika málsins.

Lífeyrismál hljóma kannski ekki eins og efni sem fyllir sali. Þau eru oft sett fram með flóknum hugtökum, prósentum, töflum og tryggingafræðilegum útreikningum sem geta virkað fjarlæg daglegu lífi okkar. En lífeyrismál eru ekki aukaatriði. Þau eru kjörin okkar, launin sem við fáum greidd síðar og öryggið sem við treystum á þegar starfsævinni lýkur.

Sjúkraliðar vinna krefjandi störf. Við stöndum vaktina á meðan aðrir sofa, vinnum um helgar og hátíðir og sinnum fólki þegar það þarf mest á umönnun, nærveru og fagmennsku að halda. Margir sjúkraliðar ljúka starfsævinni eftir áratugi af líkamlega og andlega krefjandi vinnu. Þess vegna skiptir lífeyririnn okkur miklu máli.

Þegar við tölum um lífeyrisréttindi erum við ekki að tala um fjarlægt kerfi sem kemur okkur við seinna. Við erum að tala um afrakstur starfsævinnar og hvort fólk geti treyst því að réttindi sem það hefur áunnið sér standi. Lífeyrisrétti okkar snúast um framtíðaröryggi eftir áratuga vinnu í þágu annarra.

Hvað breyttist?

Í greininni er rakið hvernig A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins var breytt úr kerfi skilgreindra réttinda yfir í kerfi skilgreindra iðgjalda. Á mannamáli þýðir það að áður bar launagreiðandi meiri ábyrgð á því að sjóðfélagar fengju þau réttindi sem þeim höfðu verið lofuð. Eftir breytinguna færðist meiri áhætta yfir á sjóðfélagana sjálfa. Það skiptir öllu máli.

Þegar áhætta færist yfir á sjóðfélaga getur það haft bein áhrif á réttindi fólks ef forsendur breytast. Til dæmis ef fólk lifir lengur en gert var ráð fyrir, ef örorkulíkur eru rangt metnar eða ef ávöxtun verður önnur en reiknað var með.

Og hverjir eru sjóðfélagarnir? Það eru meðal annars við sjúkraliðar, sem höfum treyst því að lífeyrisréttindin séu hluti af kjörunum okkar.

Lofað var jafnverðmætum réttindum

Eitt mikilvægasta atriðið í málinu er að við breytingarnar átti að tryggja að réttindi sjóðfélaga yrðu jafnverðmæt fyrir og eftir breytingu. Það hljómar sanngjarnt, eins og fólk ætti ekki að tapa á breytingunni. En samkvæmt grein Gylfa gekk það ekki eftir. Þar kemur fram að tryggingafræðilegar forsendur hafi verið rangar og að framlag ríkisins hafi ekki nægt til að halda lífeyrisréttindum óbreyttum.

Árið 2023 var bæði hægt á réttindaávinnslu og áunnin réttindi voru færð niður. Í greininni kemur fram að tjón sjóðfélaga vegna þessa hafi verið metið á 163,5 ma.kr. að nafnverði. Þar af voru 92,1 ma.kr. vegna hægari réttindaávinnslu og 71,5 ma.kr. vegna skerðingar réttinda. Meðalskerðing áunninna réttinda var sögð 9,9% og að meðaltali hægði á réttindaávinnslu um 11,5%. Þetta eru háar tölur. Svo háar að auðvelt er að missa tenginguna við hvað þær þýða í raun. Þetta eru ekki bara tölur á blaði, heldur réttindi fólks, framtíðartekjur og öryggi eftir starfsævina.

Lífeyrismál eru kjaramál

Við sjúkraliðar vitum vel hvað það þýðir að þurfa að berjast fyrir bættum kjörum. Við höfum lengi rætt laun, álag, mönnun, starfsumhverfi, menntun, ábyrgð og þá virðingu sem störf okkar eiga skilið. En í þeirri umræðu má lífeyririnn ekki gleymast. Lífeyrir er ekki aukaatriði sem kemur okkur við síðar á ævinni. Hann er hluti af kjörunum okkar hér og nú, hluti af heildarlaunum okkar, þó hann sé greiddur út síðar.

Við þurfum ekki öll að verða sérfræðingar í tryggingafræðilegum útreikningum. En við þurfum að vita nóg til að geta spurt réttu spurninganna: Hverju var lofað? Hvað breyttist? Hver bar ábyrgðina áður, og hver ber hana núna? Eru réttindin í raun jafnverðmæt eftir breytingarnar? Ef ekki, hver á þá að bera ábyrgð á því?

Þetta eru ekki fræðilegar spurningar. Heldur spurningar um kjör okkar, áunnin réttindi og það öryggi sem við eigum að geta treyst á eftir langa og krefjandi starfsævi.

Við þurfum að taka samtalið

Það er áhyggjuefni að upplifa áhugaleysi um jafn alvarlegt mál. Ekki vegna þess að ég trúi því að fólki sé sama um eigin framtíð. Ég held miklu frekar að vandinn sé sá að lífeyrismál hafa of lengi verið sett fram eins og þau séu aðeins fyrir sérfræðinga. En lífeyririnn er okkar. Réttindin og framtíðin er okkar. Þess vegna þarf umræðan líka að vera okkar.

Við megum ekki bíða með að ræða lífeyrismál þar til við stöndum frammi fyrir skerðingum, óvissu eða lægri greiðslum en við höfðum gert ráð fyrir. Þá getur verið orðið of seint að bregðast við. Lífeyririnn er ekki langt undan. Hann er hluti af kjörunum okkar í dag og öryggi okkar á morgun.

Þess vegna þurfum við að ræða lífeyrismál af alvöru og setja fram kröfu um skýrar upplýsingar. Við eigum rétt á að skilja hvað verður um réttindi okkar og hvernig breytingar á lífeyriskerfinu geta haft áhrif á framtíðarkjör okkar. Þess vegna má lífeyririnn okkar má ekki týnast í þögninni.

Höfundur er formaður Sjúkraliðafélags Íslands.