Lýðræðisveislan í ágúst - Upp­lýsingar, full­veldi og fram­tíðar­sýn full­valda þjóðar

Íslenska lýðveldið stendur á áhugaverðum tímamótum í sögulegu samhengi. Áttatíu ára afmæli stjórnarskrárinnar minnir okkur á þau miklu pólitísku afrek sem unnin voru á liðinni öld, þegar fátækt og einangrað samfélag braust til sjálfstæðis og efnaðist á undraverðum hraða. Hins vegar kennir hagsagan okkur að hröðum efnahagslegum árangri fylgir oft hætta á kerfislægri sjálfumgleði. Þjóðir sem áorka miklu eiga það til að loka augunum fyrir innri brotalömum og telja eigin stjórnsýsluhætti hafna yfir gagnrýni, allt þar til hlutirnir bresta. Þann 29. ágúst næstkomandi gengur íslenska þjóðin til atkvæða í kosningum sem bjóða upp á einstakt tækifæri til að dýpka lýðræðið, endurmeta hagsmuni okkar af yfirvegun og stíga inn í nútímann í samfloti með okkar nánustu bandamönnum.

Til þess að unnt sé að reisa virðingarvert og réttlátt samfélag, verða innviðir ríkisins og stjórnkerfið að njóta óskoraðs trausts á innlendum sem alþjóðlegum vettvangi. Reynslan af íslenskri stjórnsýslu á liðnum áratugum sýnir hins vegar að þessu trausti hefur ítrekað verið misboðið. Atburðir á borð við bankahrunið 2008 afhjúpuðu djúpstæðan kerfisgalla og lokað samfélag þar sem almannahagsmunir þurftu að víkja fyrir tengslahópunum.

Sameiginlegum auðlindum, hvort sem um ræðir fiskveiðiheimildir eða fjármálastofnanir, hefur oftar en ekki verið ráðstafað í hendur lokaðrar elítu án gagnsæis eða sanngjarns endurgjalds til þjóðarinnar. Afleiðingarnar blasa við í dag í formi óstöðugs gjaldmiðils, vaxtastigs langt umfram nokkuð velsæmi og húsnæðismarkaðar sem er yngri kynslóðum nánast óviðráðanlegur. Þessar staðreyndir kallast beinlínis á við siðferðislega skyldu okkar til að leita nýrra lausna.

Í kringum komandi þjóðaratkvæðagreiðslu hefur safnast þykkt lag af pólitískum hræðslubrjótum og meðvituðum einföldunum. Því er brýnt að draga fram hlutlausan sannleikann um það hvað raunverulega verður undir í kjörklefanum. Kosningarnar þann 29. ágúst snúast ekki um það hvort Ísland gangi í Evrópusambandið.

Spurningin er mun varfærnari og lýtur að sjálfsögðu upplýsingarétti almennings - Á að veita stjórnvöldum umboð til að leiða viðræður til lykta, svo þjóðin geti séð svart á hvítu hvaða kjör, undanþágur og sérlausnir standa Íslandi til boða? Hér er engu fullveldi fórnað og engri auðlind ráðstafað.

Verði niðurstaðan jákvæð, hefst aðeins ferli upplýsingaöflunar. Þegar samningsdrög liggja loks fyrir, verður málið lagt aftur í dóm þjóðarinnar í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu, þar sem endanleg ákvörðun verður tekin. Ákvörðunarrétturinn er þannig tvítryggður í höndum kjósenda sjálfra.

Þetta fyrirkomulag breytir umræðunni í sanna lýðræðisveislu. Að greiða atkvæði með áframhaldandi viðræðum er lýsing á sjálfstrausti fullvalda þjóðar sem treystir eigin dómgreind til að dæma um samning þegar hann liggur fyrir á borðinu.

Að segja hins vegar nei strax í ágúst er lýsing á ótta og vantrausti í garð almennings sem felur í sér þá skoðun að best sé að loka glugganum strax og leyfa stjórnmálastéttinni og hagsmunaaðilum að taka ákvörðunina í blindni fyrir okkur.

Andstæðingar samstarfs tjalda gjarnan þeirri bábilju að Evrópusambandið einkennist af ólýðræðislegum stjórnarháttum. Þessum fullyrðingum hefur Dr. Davíð Þór Björgvinsson, prófessor emeritus og fyrrverandi dómari, svarað með afgerandi lögfræðilegum rökum. Eins og hann bendir á, byggir ESB á meginreglunni um veittar valdheimildir. Sambandið á sér ekkert sjálfstætt vald - það fer einungis með þau völd sem lýðræðislega kjörin þjóðþing fullvalda ríkja hafa ákveðið að fela því til sameiginlegrar úrlausnar.

Löggjöf sambandsins tekur aldrei gildi nema með tvöföldu samþykki - annars vegar frá Evrópuþinginu, sem kosið er beint af borgurunum, og hins vegar frá Ráðherraráðinu, þar sem sitja ráðherrar með lýðræðislegt ábyrgðarumboð frá sínum heimalöndum. Framkvæmdastjórnin starfar auk þess samkvæmt skýrum þingræðisreglum og lýtur pólitísku aðhaldi og vantraustsrétti þingsins, rétt eins og ríkisstjórn á Íslandi.

Mikilvægasti þátturinn sem snýr að siðferðislegri endurreisn íslensks stjórnarfars er þó vernd grundvallarréttinda og leikreglur réttarríkisins. Innan ESB er vald meirihlutans og staðbundinna valdablokka takmarkað af Sáttmála ESB um grundvallarréttindi, sem sjálfstæður dómstóll sambandsins framfylgir. Fyrir samfélag eins og okkar sem hefur upplifað dæmi um geðþóttaákvarðanir í stjórnsýslunni og kerfisvörn þegar brotið er á þegnunum, býður evrópska réttarfarið upp á nauðsynlegt aðhald, gagnsæi og jafnræði sem standa ofar innlendu hagsmunapoti.

Sönn sjálfstæðishugsjón felst ekki í því að einangra sig frá umheiminum eða óttast samtal við aðrar þjóðir. Ísland hefur um áratuga skeið eflt og styrkt stöðu sína með virkri þátttöku á alþjóðavettvangi, hvort sem um ræðir gegnum EES-samninginn, NATO eða Schengen. Að kanna til hlítar hvers konar samstarf við okkar nánustu lýðræðis-, menningar- og viðskiptaþjóðir er í boði, er rökrétt framhald af þeirri vegferð. Þjóð sem þorir ekki að spyrja spurninga eða skoða valkosti sína af ótta við niðurstöðuna sýnir ekki sjálfstæði, heldur veikleika.

Þann 29. ágúst er þjóðinni boðið að fagna lýðræðinu með því að krefjast staðreynda fram yfir getgátur. Við munum áfram verða ósammála um margt er lýtur að Evrópumálum – um gjaldmiðil, sjávarútveg og fullveldisáherslur. En þær deilur eiga að fara fram á grundvelli raunverulegs samnings og gagna, en ekki á grunni innantómra upphrópana úr skotgröfum. Sýnum þann lýðræðislega þroska, hófstillingu og yfirvegun sem einkennir sjálfsörugga nútímaþjóð. Nýtum þetta einstaka tækifæri, mætum til þessarar lýðræðisveislu og segjum já við upplýsingum, já við staðreyndum og já við framtíðinni.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.