Banda­ríkin 250 ára: frelsi, stjórnar­skrá og lær­dómur fyrir Ís­land

Hinn 4. júlí 2026 verða 250 ár liðin frá sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna. Það er merkilegur áfangi í sögu ríkis sem hefur haft meiri áhrif á stjórnmál, efnahag, vísindi og öryggi vestrænna þjóða en nokkurt annað á síðari öldum.

Fyrir Ísland er afmælið einnig tilefni til að horfa yfir Atlantshafið og spyrja hvar helstu hagsmunir landsins liggja. Svarið ætti að vera skýrt: Ísland á að efla tengsl sín við Bandaríkin, verja stöðu sína innan Atlantshafsbandalagsins og standa fastar vörð um eigið sjálfstæði en margir virðast nú gera.

Bandaríkin og Ísland eiga ekki aðeins sameiginlega sögu heldur sameiginlega öryggishagsmuni. Ísland var meðal stofnríkja NATO árið 1949 og varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 hefur verið hornsteinn íslenskrar öryggisstefnu allt frá þeim tíma. Íslensk stjórnvöld lýsa enn NATO og tvíhliða varnarsamningnum við Bandaríkin sem tveimur meginstoðum öryggisstefnu landsins.

Þessi staðreynd ætti að hafa meira vægi í opinberri umræðu en hún hefur oft haft. Ísland er herlaust ríki á hernaðarlega mikilvægu svæði í Norður-Atlantshafi. Öryggi landsins byggist því ekki á vonum eða yfirlýsingum, heldur á trúverðugu samstarfi við bandamenn sem hafa bæði getu og vilja til að standa við skuldbindingar sínar. Þar gegna Bandaríkin lykilhlutverki.

Atlantshafsbandalagið er áfram sterkasta öryggisbandalag lýðræðisríkja í heiminum og Bandaríkin eru burðarás þess. 5. grein Atlantshafssáttmálans kveður á um að árás á eitt aðildarríki sé talin árás á þau öll. Fyrir Ísland er það raunveruleg öryggistrygging en ekki einhver óljós framtíðarsýn.

Þetta þýðir þó ekki að Ísland eigi að loka dyrunum á Evrópu. Ísland á vitaskuld að eiga góð samskipti við Evrópuríki og nýta EES-samninginn til viðskipta og samstarfs. En það er annað mál en að ganga inn í Evrópusambandið og færa þar með meira vald frá íslenskum kjósendum yfir til stofnana sem standa fjær þeim.

ESB er ekki þjóðríki með eina stjórnarskrá, sameiginlegt stjórnmálasamfélag eða skýra lýðræðislega valdakeðju. Tilraunir til að samþykkja stjórnarskrá fyrir Evrópu fór út um þúfur árið 2005, þegar kjósendur í Frakklandi og Hollandi höfnuðu sáttmálanum. Í staðinn tók við flókið kerfi sáttmála, reglugerða, dóma og stofnana sem fáir borgarar skilja til fulls.

Bandaríska stjórnarskráin markar skörp skil við þetta fyrirkomulag. Hún var samþykkt árið 1787 og er elsta ritaða þjóðarstjórnarskrá heims sem enn er í gildi. Þar er valdi skipt milli stofnana, réttindi borgaranna njóta sérstakrar verndar og dómstólar, þing og almenningur takast daglega á um merkingu hennar.

Bandaríkin standa einnig Evrópusambandinu framar á mörgum þeim sviðum sem mestu ráða um framtíð þjóðfélaga. Bandarískt hagkerfi hefur verið öflugra, tæknifyrirtæki landsins leiða þróun í gervigreind, hugbúnaði, lyfjaiðnaði og fjármálatækni, og bandarískir háskólar og rannsóknastofnanir halda áfram að laða til sín hæfileikafólk hvaðanæva að úr heiminum.

Þetta er ekki aðeins spurning um stærð hagkerfis. Framleiðni segir sitt. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur sjálf bent á að vinnustundaframleiðni í ESB hafi árið 2023 verið undir fjórum fimmtu hlutum af bandarísku framleiðnistigi. Sambandið glímir jafnframt við viðvarandi samkeppnishæfnisvanda, hægari nýsköpun og meiri reglubyrði.

Spár um hagvöxt í Evrópu gefa ekki tilefni til mikillar bjartsýni. Framkvæmdastjórn ESB spáði aðeins 1,1% hagvexti í sambandinu árið 2026, á sama tíma og þrýstingur vex vegna orkukostnaðar, varnarútgjalda og skulda.

Ísland þarf ekki að binda framtíð sína við kerfi sem glímir við slíkan vanda. Landið getur frekar byggt á styrkleikum sínum: sjálfstæðu gjaldmiðli, sveigjanlegu atvinnulífi, sterkum tengslum við Norður-Ameríku, jafnvel Indland og Kína og aðgangi að Evrópumarkaði í gegnum EES.

Nánari tengsl við Bandaríkin gætu tekið á sig ýmsar myndir. Þar má nefna aukið samstarf um öryggi á norðurslóðum, rannsóknir, gervigreind, orkutækni, nýsköpun, háskólasamstarf og fjárfestingar. Ísland ætti að leita eftir því að verða sterkari brú milli Norður-Ameríku og Evrópu, fremur en að verða jaðarríki innan sífellt miðstýrðara Evrópusambands.

Bandaríkin eru ekki gallalaus, fremur en önnur ríki. Þar eru pólitísk átök, félagsleg vandamál og harðar deilur um framtíð landsins. En 250 ára saga lýðveldisins sýnir samt að stjórnarskrárbundið frelsi, frumkvæði einstaklinganna og þjóðlegt sjálfstraust geta skapað öflugt lýðræðislegt samfélag.

Þetta er lærdómur sem Ísland ætti að taka alvarlega. Við eigum að rækta vináttu okkar við Bandaríkin, styrkja stöðu Íslands í NATO og hafna þeirri hugmynd að framtíð landsins ráðist best í stofnunum sem standa langt frá íslenskum kjósendum. Ísland á að vera frjálst, vestrænt og sjálfstætt ríki, með trausta verðuga bandamenn, en eigin rödd.

Höfundur er læknir og fullveldissinni.