Þegar kaffið rennur upp á við í Undra­landi ís­lenskrar orð­ræðu

Inngangur: Merkingarfræðilegt hrun í opnu rými

Íslensk pólitísk umræða hefur lengi verið einkennandi fyrir ákveðna hringrás röksemda en á síðustu misserum virðist hún hafa færst yfir á hærra og öllu súrrealískara stig. Við blasir ástand þar sem hefðbundin lögmál rökfræðinnar hafa fengið að víkja fyrir eins konar skynvilluorðræðu, þar sem orsök og afleiðing skipta um sæti með ógnvekjandi hraða. Þegar rýnt er í skrif eldri áhrifamanna og leiðarahöfunda mætti ætla að hugmyndafræðilegur veruleiki þeirra sé ekki lengur litaður af staðreyndum heldur af hinu Carrollska Undralandi þar sem Lísa, hvíta kanínan og fjarstæðukenndir kaffibollar stýra efnahagsstefnunni.

Kjarni málsins snýst ekki lengur um það hvort hagtölur séu réttar eða rangar í sjálfu sér, heldur hvernig hægt er að snúa þeim í þeytivindu tungumálsins þar til hlustandinn veit ekki lengur hvað snýr upp og hvað niður. Viðstöðulaus viðsnúningur sannleikans er orðinn að listgrein – kerfi þar sem ríkisstjórnin, Seðlabankinn og stjórnarandstaðan dvelja öll hvert í sinni víddinni, á meðan almenningur horfir á kaffið renna upp úr bollanum í stað þess að lúta lögmálum þyngdaraflsins.

Anatomía snúningsins: Þegar Lísa hellir upp á kaffið

Í nýlegum skrifum Björns Bjarnasonar, þar sem vitnað er í leiðara Morgunblaðsins, má sjá skólabókardæmi um þetta fyrirbæri. Þar er dregin upp mynd af ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur sem eins konar illskuræðuvaldi sem á átján mánuðum hafi náð að tæta niður stoðir íslensks efnahagslífs. Röksemdafærslan er reist á því að forsendur fjármálaáætlunar hafi brugðist í meðförum Seðlabankans; hagvöxtur minnki, verðbólga aukist og ferðamönnum fækki.

En það er einmitt hér sem sagan breytist í teboð Órólega hattarans. Í þessari orðræðu er Birni, hinum hárprúða gæslumanni gamla tímans, stillt upp sem grunlausum gesti sem ætlaði bara að fá sér kaffisopa hjá Lísu í Undralandi Hádegismóa.

En „vonda ríkisstjórnin“ mætir á svæðið og truflar leikritið. Hún vill nefnilega ekki að hvíta kanínan – sem í þessu tilfelli táknar hinar ófyrirsjáanlegu sveiflur sjálfstæðrar peningastefnu – fái að taka sæti á bak við Björn, heldur kýs hún að snúa Lísu við á miðju gólfi.

Afleiðingin verður sú að kaffið, þessi tæra táknmynd stöðugleikans, rennur upp í Björn en ekki niður í bollann. Þessi myndhverfing lýsir nákvæmlega hvernig fréttasnúningadeildin starfar: með því að snúa viðburðum veruleikans á hvolf er hægt að halda því fram að refsivert sé að skattleggja þá staði þar sem fjármunirnir liggja, eins og arðsemi í sjávarútvegi eða fjármálakerfi sé heilagur dómur sem ríkisvaldið megi ekki snerta án þess að kalla yfir sig bölvun verðbólgunnar.

„Þegar öll rök þrjóta verður tungumálið sjálft að tæki til að afskrifa veruleikann. Þá skiptir ekki máli hvað er satt, heldur hversu hratt þeytivindan snýst.“

Gengisfelling kaffibollans og hagsmunir hvítu kanínunnar

Mesta fjarstæðan í þessu pólitíska sjónarspili birtist þegar kaffibollinn tekur sjálfstæða ákvörðun um að fella gengið. Í hefðbundinni hagfræði er gengisfelling tæki sem stjórnvöld eða markaðir grípa til, en í hinu snúna Undralandi Hádegismóa er það bollinn sjálfur sem bregst við útúrsnúningum Lísu. Þetta gerir það að verkum að hvíta kanínan sér sér leik á borði og hækkar stýrivextina alveg upp í skegg á Birni, sem situr eftir dolfallinn, ófær um að ná sambandi við bollann sinn.

Hér sjáum við hina raunverulegu kerfislægu gagnrýni klædda í búning absúrdismans. Hver er þessi fjölskylda hvítu kanínunnar sem á að græða á aflandsviðskiptum við köttinn hans Björns Bjarnasonar? Jú, það eru hinir sömu aðilar og áratugum saman hafa hagnast á því að halda íslensku efnahagslífi í varanlegu ójafnvægi. Háir vextir, verðtrygging sem mjakast hægt og rólega aftur á bak og aflandsreikningar eru ekki náttúrulögmál. Þetta eru tæki sem þrífast best í skugganum, þar sem hægt er að flytja auðlindaarðinn úr landi á meðan almenningur horfir á vaxtatölurnar hækka upp í skegg á sér.

Þegar útúrsnúningurinn er orðinn svo algjör að verðtryggingin á að færast afturábak til að vernda köttinn og kanínuna, þá blasir við að tengslin við veruleikann hafa endanlega rofnað. Ekki hjá ríkisstjórninni, heldur hjá þeim sem neita að viðurkenna að gamla kerfið – kerfi fákeppni, lokaðra markaða og sértækra fríðinda – er að renna sitt skeið á enda.

Skattar á toppnum eða botninum: Hlutlægni í vísindalegu tómarúmi

Frá sjónarhóli háskólasamfélagsins og vandaðrar orðræðugreiningar er áhugavert að skoða hvernig hugtök eins og „aðhald á tekjuhliðinni“ eru greind sem hreinar lygar eða fleipur. Þegar andstæðingar ríkisstjórnarinnar kvarta yfir því að skattar séu hækkaðir á sjávarútveg, banka og fiskeldi „aðeins vegna þess að þar eru til fjármunir“, þá afhjúpa þeir ákveðinn hugmyndafræðilegan blindan blett. Í norrænu samhengi er það talin grundvallarfyrirhyggja að skattleggja ofurgróða og auðlindarentu til að fjármagna innviði og menntun.

En í Undralandi málgagnanna er þessu snúið við: að taka fjármuni þar sem þeir eru til er kallað „refsing á arðsemi“.

Þessi viðsnúni veruleiki er nákvæmlega það sem heldur lífinu í óbreyttu ástandi. Með því að láta eins og hvers kyns tilraun til að leiðrétta skattbyrðina á milli fjármagnseigenda og launafólks sé efnahagsleg málskotsvilla tekst elítunni að koma í veg fyrir upplýsta umræðu. Lísa situr þá áfram við sitt borð, hellir upp á kaffi sem fer upp í loftið, og hvíta kanínan heldur áfram að stýra vaxtastiginu með hagsmuni aflandsfélaganna að leiðarljósi.

Niðurstaða: Að labba áfram afturábak

Að lokum má segja að greining Björns Bjarnasonar og málgagna hans sýni okkur ríki sem neitar að horfast í augu við eigin spegilmynd. Eins og Lísa í Undralandi, sem átti erfitt með að trúa því að hlutirnir gætu verið öðruvísi en þeir sýndust, situr íslensk hægriorðræða föst í þeirri hugmynd að hægt sé að reka nútímasamfélag á úreltum forsendum einangrunar og klíkuveldis.

Þegar fullyrt er að stjórnin sé „óhæf inn á við og út á við“ vegna þess að hún leitast við að breyta leikreglunum er í raun verið að kalla eftir því að fákeppnin fái að halda sínu striki ótrufluð.

En þjóðin er að vakna. Hún sér að kaffibollinn á ekki að fella gengið og vextirnir eiga ekki að standa upp úr skegginu á ráðamönnum. Fram undan eru krossgötur þar sem við þurfum að gera upp á milli þess hvort við viljum halda áfram að labba afturábak með Birni og kanínunni eða hvort við ætlum loksins að setjast við eðlilegt samningaborð þar sem kaffið rennur í rétta átt og reglurnar gilda jafnt fyrir alla – jafnt fyrir almenning sem og köttinn í aflandsskjólinu.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.