Ekki má draga víð­tækar á­lyktanir af veikum gögnum

Undanfarið hefur umræða um dánaraðstoð á Íslandi verið áberandi. Málefnið snertir grundvallarspurningar um sjálfræði einstaklingsins, hlutverk heilbrigðisstarfsfólks og hvernig samfélagið vill standa að umönnun fólks við lífslok. Þetta eru veigamiklar spurningar sem snerta allar manneskjur og einmitt þess vegna verður umræðan að byggjast á traustum gögnum og fara fram á vandaðan hátt.

Nýlega hefur ítrekað verið vísað til könnunar sem framkvæmd var árið 2023 og dregin sú ályktun að meirihluti lækna og hjúkrunarfræðinga styðji lögleiðingu dánaraðstoðar. Sú ályktun á sér ekki traustan grundvöll. Af þeim 400 læknum sem boðið var að taka þátt í könnuninni svöruðu einungis 133 læknar, því hvort þeir væru hlynntir dánaraðstoð. Í þessum 133 lækna hópi sögðust 56% vera fylgjandi lögleiðingu dánaraðstoðar. Af þeim 400 hjúkrunarfræðingum sem boðin var þátttaka svöruðuð einungis 115 spurningunni hvort þeir væru hlynntir því að dánaraðstoð verði leyfð hér á landi. Af þeim 115 hjúkrunarfræðingum sem tóku afstöðu svöruðu 86% þeirra því þannig til að þeir væru hlynntir dánaraðstoð. Vegna lítils úrtaks og lágs svarhlutfalls ber að túlka niðurstöðurnar með varúð þar sem þær byggjast á svörum um 3% starfandi hjúkrunarfræðinga og um 8% starfandi lækna.Í könnun sem tekur á umdeildu málefni eins og dánaraðstoð, er óneitanlega til staðar hætta á skekkju í svörun þar sem þeir sem hafa sterkari skoðun á málefninu eru líklegri til að svara könnuninni. Þrátt fyrir að niðurstöður sem þessar beri að túlka af varfærni vegna lítils úrtaks, lágs svarshlutfalls og framangreindrar hættu á skekkju í svörun hefur opinberlega verið farið með þessar niðurstöður eins og staðfestingu þess að meirihluti íslenskra lækna og hjúkrunarfræðinga sé fylgjandi dánaraðstoð. Þá var könnunin framkvæmd á þeim tíma þegar hugtakið dánaraðstoð og tengd nýyrði höfðu ekki fest sig í sessi í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Það getur haft áhrif á hvernig þátttakendur túlkuðu hugtakið og er því enn ein ástæða til að fara varlega í að draga víðtækar ályktanir af niðurstöðunum.

Bæði Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga og Læknafélag Íslands hafa fjallað ítarlega um dánaraðstoð á sínum vettvangi á undanförnum árum.

Það sem félagsfólk beggja félaga hefur endurtekið bent á er að réttur fárra má ekki leiða til þess að þrýstingur skapist á þá sem standa veikastir. Enginn ætti að þurfa að upplifa dánaraðstoð sem eðlilegan valkost vegna þess að samfélagið hefur ekki tryggt honum nægilega heilbrigðisþjónustu, líknarmeðferð eða félagslegan stuðning. Verkefni okkar er fyrst og fremst að tryggja fólki bestu mögulegu meðferð, umönnun og lífsgæði allt til hinstu stundar.

Í þeirri faglegu umræðu sem átt hefur sér stað innan beggja félaga hefur ítrekað verið bent á að áður en svo afdrifaríkar breytingar eru teknar til skoðunar verði að tryggja sterkt

heilbrigðiskerfi, jafnt aðgengi að öflugri líknar- og lífslokameðferð, skýr samtöl um meðferðarmarkmið og stefnumótun sem byggir á gagnreyndri þekkingu. Jafnframt hefur verið lögð áhersla á að læra af reynslu þeirra ríkja sem hafa lögleitt dánaraðstoð, þar sem þróunin hefur í mörgum tilvikum orðið önnur en upphafleg markmið lagasetningar gerðu ráð fyrir. Þessar áhyggjur snúa að þeim áhrifum sem lagasetning um dánaraðstoð getur haft á heilbrigðisþjónustuna, hlutverk heilbrigðisstarfsfólks og þá sem standa höllum fæti í samfélaginu.

Afstaða Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga og Læknafélags Íslands er mótuð í miklu samráði við félagsfólk og byggir á margra ára faglegri umræðu, gagnreyndri þekkingu, klínískri reynslu og þeirri siðferðilegu ábyrgð sem felst í umönnun fólks við lífslok. Það er sá grundvöllur sem stefnumótun í jafn viðkvæmu og afdrifaríku máli verður að byggja á.

Helga Rósa Másdóttir er formaður Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga

Steinunn Þórðadóttir er formaður Læknafélags Íslands