Ein­faldasta sagan er ekki alltaf sú sanna

Það tók mig langan tíma að átta mig á því að hugurinn hefur ótrúlega þörf fyrir skýringar. Hann þolir illa tómarúm. Þegar eitthvað gerist sem við skiljum ekki vill hann fylla í eyðurnar sem fyrst. Hann bíður sjaldnast eftir því að allar upplýsingar liggi fyrir heldur dregur ályktanir af því litla sem hann hefur í höndunum. Það merkilega er að sagan sem hann velur er ekki endilega sú sanngjarnasta eða líklegasta. Oftar en ekki er það sagan sem fellur best að gömlum sárum, gömlum ótta og þeirri mynd sem við höfum stundum ómeðvitað búið til af okkur sjálfum.

Fyrir nokkru síðan upplifði ég slíkt augnablik. Ég var ekki boðaður aftur í hóp sem hafði skipt mig máli. Enginn sagði mér að ég væri ekki velkominn. Enginn gagnrýndi mig. Enginn útskýrði hvers vegna. Það eina sem gerðist var að síminn hringdi ekki. En í huga mínum gerðist miklu meira en í raunveruleikanum. Á örfáum sekúndum hafði hugurinn skrifað sögu sem virtist svo sannfærandi að mér datt ekki í hug að efast um hana. Ég passaði greinilega ekki inn. Ég var ekki nógu skemmtilegur. Ég var ekki nógu góður. Ég hafði engin gögn sem studdu þessar niðurstöður, en samt trúði ég þeim eins og þær væru staðreyndir.

Það sem kom mér síðar mest á óvart var að sársaukinn snerist ekki aðeins um það að hafa ekki fengið boð. Ég fann að ég átti erfitt með tilhugsunina um að hitta þetta fólk aftur. Ég fann fyrir einhverju sem líktist bæði sorg og vörn. Hluti af mér vildi einfaldlega halda sig fjarri. Ekki vegna þess að nokkur hefði sýnt mér óvild heldur vegna þess að sagan sem hugurinn hafði skrifað var orðinn hluti af sjálfsmynd minni. Ég hafði ekki aðeins túlkað atburðinn, heldur hafði ég látið hann skilgreina eigið virði.

Þegar ég fór að skoða þessa reynslu af meiri ró áttaði ég mig á því að ég þurfti ekki að afneita sársaukanum. Það hefði verið jafn ósanngjarnt gagnvart sjálfum mér og að trúa fyrstu hugsuninni. Það er eðlilegt að finna til þegar maður upplifir höfnun eða stendur frammi fyrir óvissu. En það er grundvallarmunur á því að finna til og að leyfa sársaukanum að verða höfundur sögunnar um hver maður er. Ég gat viðurkennt að mér hafði sárnað án þess að samþykkja um leið þá niðurstöðu að ég væri ekki nógu góður.

Eftir því sem ég hef hugsað meira um þetta hef ég áttað mig á því að þetta er ekki aðeins mín saga. Þetta er saga sem birtist í ótal myndum á hverjum degi. Vinur svarar ekki skilaboðum og áður en dagurinn er liðinn höfum við sannfært okkur um að við höfum sagt eitthvað rangt. Foreldri fær hranaleg svör frá

fullorðnu barni sínu og fær sektarkennd yfir einhverju í fortíðinni. Einstaklingur sækir um vinnu og þegar svarið lætur á sér standa verður þögnin smám saman að sönnun fyrir því að hann sé ekki hæfur. Maki er óvenju þögull eitt kvöld og áður en nokkur orð hafa verið sögð hefur hugurinn búið til sögu um sambandið. Í öllum þessum dæmum höfum við eitt tilvik, en hugurinn býr til heildarmynd af okkur sjálfum.

Ég held að skömmin eigi stóran þátt í þessu. Hún hefur einstakan hæfileika til að fylla í eyðurnar þegar okkur skortir upplýsingar. Hún safnar ekki gögnum heldur staðfestingum. Hún spyr ekki fyrst: „Hvað gerðist?“ heldur: „Hvað segir þetta um mig?“ Þess vegna verða óljósir atburðir svo oft að persónulegum dómum. Skömmin leitar ekki sannleikans heldur samræmis. Hún vill að ný reynsla passi við gömlu söguna sem hún hefur hvíslað að okkur árum saman. Ef við höfum lengi borið með okkur þá trú að við séum ekki nóg, finnur hún leið til að nota nýja atburði sem sönnun fyrir því, jafnvel þótt þeir segi í raun ekkert slíkt.

Nýlega las ég um rakhníf Occams, eina þekktustu hugmynd heimspekinnar. Hún er oft útskýrð þannig að þegar tvær skýringar útskýra sömu staðreyndir jafn vel sé skynsamlegt að byrja á þeirri sem krefst fæstra ósannaðra forsendna. Mér fannst þessi hugsun áhugaverð, en jafnframt fór ég að velta fyrir mér hvort við beitum henni stundum á undarlegan hátt gagnvart okkur sjálfum. Við teljum okkur vera að velja einföldustu skýringuna þegar við segjum: „Þetta gerðist vegna þess að það er eitthvað að mér.“ En í raun er það oft alls ekki svo einföld skýring. Hún byggir á ótal ósönnuðum forsendum um hvað annað fólk hugsar, hvað því finnst um okkur og hvaða ástæður liggja að baki ákvörðunum þess. Kannski er það ekki einföld skýring heldur einfaldlega kunnugleg skýring.

Þar held ég að við séum oft að spyrja rangrar spurningar. Kannski eigum við ekki að spyrja hvaða saga sé einföldust heldur hvaða saga sé sönnust. Þessar tvær spurningar leiða okkur ekki alltaf á sama stað. Sannasta sagan viðurkennir oft að við vitum ekki allt. Hún skilur eftir pláss fyrir óvissu. Hún gerir ráð fyrir að fólk geti tekið ákvarðanir af ástæðum sem við þekkjum ekki, að aðstæður geti breyst og að lífið snúist stundum alls ekki um okkur, þótt sársaukinn reyni að sannfæra okkur um annað.

Ég finn enn fyrir höfnun, verð enn sár og verð stundum enn fyrir vonbrigðum. Það hefur ekkert breyst. Það sem hefur breyst er að ég reyni ekki lengur að flýta mér að finna skýringu sem dæmir eigið virði. Ég reyni að sitja aðeins lengur með óvissunni. Ég spyr sjálfan mig hvort ég hafi í raun nægar upplýsingar til að

komast að þeirri niðurstöðu sem hugurinn hefur þegar ákveðið. Ég spyr hvað ég viti og hvað ég sé aðeins að ímynda mér. Það gerir sársaukann ekki minni, en það kemur í veg fyrir að ég breyti honum samstundis í sjálfsdóm.

Það er einmitt þetta sem raunveruleg sjálfsvinna snýst um. Ekki að finna sem fyrst svar við spurningunni: „Hvað er að mér?“ heldur að læra að þola óvissuna nógu lengi til að sannleikurinn fái tækifæri til að birtast. Það krefst meiri auðmýkt en ég gerði mér áður grein fyrir, því auðveldasta leiðin er oft að trúa fyrstu sögunni sem hugurinn segir. Erfiðara er að viðurkenna að við vitum ekki allt.

Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að markmiðið með sjálfsskoðun sé ekki að finna einföldustu söguna um sjálfan sig heldur þá sönnustu. Og sannasta sagan er sjaldnast sú sem skömmin hvíslar fyrst. Hún er yfirleitt flóknari, mýkri og mannlegri. Hún tekur mið af því sem við vitum, en líka því sem við vitum ekki. Hún leyfir okkur að finna til án þess að gera tilfinninguna að dómi. Hún gefur okkur ekki alltaf skjót svör, en hún gefur okkur eitthvað sem er miklu verðmætara: frelsið til að hætta að skilgreina eigið virði út frá fyrstu sögunni sem hugurinn skrifar þegar lífið skilur eftir tómarúm.

Höfundur er mannvinur og kennari.