Kúnstin að naga blýanta

,,Það er örugglega fínt að naga blýanta þar“ sagði gamall kunningi sem ég hafði ekki hitt lengi, þegar ég sagði honum að ég ynni í mennta- og barnamálaráðuneytinu. Margir kannast við slík viðhorf gagnvart starfsfólki Stjórnarráðsins. Undirliggjandi er sú trú að þar starfi heill her af verkasmáu starfsfólki sem hafi lítið að gera og njóti mikils starfsöryggis, stuttra vinnudaga og litlu skipti hvort það mæti í vinnuna eða ekki.

Við tökum því gjarnan sem gefnu að íslensk stjórnsýsla virki. Að lög séu vel undirbúin, ákvarðanir byggðar á traustum gögnum og upplýsingum og að stjórnvöld geti brugðist hratt og rétt við þegar á reynir. Þetta er ekki svo einfalt.

Í Stjórnarráðinu vinnur starfsfólk sem býr yfir mikilli þekkingu. Þar starfa sérfræðingar í heilbrigðis-, umhverfis-, mennta-, samgöngu-, og alþjóðamálum auk margra annarra. Þetta fólk, sem stundum er kallað blýantanagarar, vinnur að fjölbreyttum og krefjandi verkefnum sem hafa áhrif á íslenskt samfélag á hverjum degi. Það undirbýr mál fyrir ráðherra, semur frumvörp, reglugerðir og stefnumótandi áætlanir, veitir faglega ráðgjöf og greinir gögn. Þetta starfsfólk sinnir samskiptum við almenning, sveitarfélög, stofnanir, fyrirtæki og hagsmunasamtök, tekur þátt í alþjóðlegu samstarfi, gætir hagsmuna Íslands gagnvart innlendum og erlendum samstarfsaðilum og fylgist grannt með efnahagsmálum, umhverfismálum, menntun, heilbrigðismálum, öryggismálum og stafrænni þróun og er þá fátt eitt talið. Einnig þarf að tryggja að stjórnsýslan starfi í samræmi við lög, vandaða stjórnsýsluhætti og almannahagsmuni.

Með sérfræðiþekkingu sinni, ábyrgð og metnaði leggur starfsfólk Stjórnarráðsins grunn að upplýstri ákvarðanatöku. Þegar við stöndum frammi fyrir heimsfaraldri, náttúruhamförum eða efnahagsáföllum reynir sérstaklega á getu stjórnsýslunnar til að bregðast við. Sérfræðiþekking ríkisins er sameiginleg auðlind okkar allra.

Sterk stjórnsýsla byggist á skýrri hlutverkaskiptingu starfsfólks og kjörinna fulltrúa. Starfsfólk tekur ekki pólitískar ákvarðanir, það gera kjörnir fulltrúar sem bera á þeim lýðræðislega ábyrgð.

Fólk gerir sér oft ekki grein fyrir því hversu fámenn stjórnsýslan er. Í því samhengi má draga fram að forsætisráðuneytið er rétt um fjörutíu manna vinnustaður og að rúmlega sextíu starfa hjá mennta- og barnamálaráðuneytinu eða álíka margir og í meðalstórum grunnskóla. Þá hefur Stjórnarráðið sætt viðvarandi aðhaldskröfu undanfarin ár sem hefur kostað uppsagnir og niðurlagningu mikilvægra starfa. Í slíku umhverfi veitir áminningarskylda enga vörn og starfsöryggið minnkar.

Þrátt fyrir stífa aðhaldskröfu stendur Stjórnarráðið frammi fyrir vaxandi áskorunum. Verkefnum fjölgar stöðugt og þau verða flóknari í samfélagi sem krefst gagnsæis, fumlausrar úrvinnslu og hraða. Á sama tíma er samkeppni um gott starfsfólk hörð s.s. við alþjóðastofnanir og einkageirann þar sem oft bjóðast hærri laun, meiri sveigjanleiki og skýrari starfsþróun.

Það er auðvelt að draga þá ályktun út frá umræðu í fjölmiðlum og spjallþáttum að starfsfólk Stjórnarráðsins sé á ofurlaunum. Í samantekt Alþingis frá í vor um launahæstu ríkisstarfsmenn komust fáir starfsmenn Stjórnarráðsins þar á blað og kjör almenns starfsfólks Stjórnarráðsins eru víðsfjarri kjörum þeirra hæstlaunuðu.

Þegar starfsfólk yfirgefur Stjórnarráðið tapast ekki aðeins mannauður heldur einnig stofnanaminni, sérþekking, tengslanet og reynsla sem hefur byggst upp á löngum tíma. Afleiðingarnar geta birst í minni skilvirkni, lengri afgreiðslutíma og aukinni hættu á mistökum við undirbúning og framkvæmd í opinberri stjórnsýslu.

Öflug stjórnsýsla ræðst fyrst og fremst af fólkinu sem ber hana uppi. Það er því sameiginlegt hagsmunamál allra að skapa aðstæður sem laða að hæft starfsfólk. Samkeppnishæf kjör, raunhæft vinnuálag og raunveruleg tækifæri til faglegrar þróunar eru forsendur þess að ríkið geti sinnt lögbundnum verkefnum af þeim gæðum sem ætlast er til og þannig tryggt að stjórnsýslan hafi aðgang að þeirri sérfræðiþekkingu sem samfélagið þarfnast.

Höfundur er formaður Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins.