Af hverju er svona erfitt að vera heiðar­legur við sjálfan sig?

Ég hef oft velt því fyrir mér hvenær sjálfsvinnan mín byrjaði fyrir alvöru. Hún byrjaði ekki þegar ég hætti að drekka, né heldur þegar ég fór að lesa sálfræði og lærði um áföll, skömm og varnarhætti. Allt það skipti máli og breytti miklu, en ef ég þarf að nefna eitt augnablik sem breytti því hvernig ég lít á sjálfan mig, þá gerðist það á broti úr sekúndu. Ég sat með góðum vini sem var að ganga í gegnum erfitt tímabil og við ræddum um vanmátt og stjórnleysi, um þá undarlegu reynslu að vilja breyta lífi sínu, en enda samt aftur og aftur á sama stað. Samtalið var opið og einlægt, svo leit hann allt í einu á mig og spurði: „Ertu alltaf hundrað prósent heiðarlegur, Siggi?“ Ég svaraði „já“ samstundis, ekki ein sekúnda af umhugsun. En áður en samtalið hélt áfram vissi ég að ég hafði ekki sagt satt.

Ég leiðrétti mig strax og sagði honum að svarið væri nei, og ég sagði honum líka af hverju ég hefði sagt já. Ef ég viðurkenndi að ég væri ekki alltaf heiðarlegur, óttaðist ég að hann tæki mig ekki alvarlega, að hann upplifði að ég hefði ekkert fram að færa og færi. Ég gerði þetta ekki af hugrekki heldur af nauðsyn. Í hlutverki þess sem vill styðja annan er heiðarleiki ekki skraut heldur forsendan sem allt hitt hvílir á. Hann fór ekki, hann sat áfram, viðmót hans mýktist og samtalið varð dýpra en það var áður. Óttinn minn hafði spáð fyrir um höfnun sem kom ekki, en hann hefði samt getað stýrt svarinu mínu á minna en sekúndu. Það er þessi eina sekúnda sem hefur ekki farið úr huga mér síðan.

Heiðarleiki hafði alltaf þýtt það hjá mér að standa við orð sín, ljúga ekki að öðrum og biðjast afsökunar þegar maður gerir mistök, og eftir því hafði ég reynt að lifa. Ég hafði enga ástæðu til að efast um það, en þarna sá ég í fyrsta sinn hvað gerist á undan orðunum. Ég sá hversu leifturhratt hugurinn getur valið þægilegu skýringuna til að vernda sjálfsmyndina. Heiðarleiki við aðra snýst oft um það sem kemur út úr munninum á okkur, en heiðarleiki við sjálfan sig virðist hins vegar snúast um það sem gerist áður en orðin verða til, sérstaklega hvort við þorum að horfa á eigin hvatir án þess að flýta okkur að fegra þær. Þegar ég fór að skoða þetta af alvöru tók ég eftir ákveðnu mynstri í eigin lífi sem ég hafði aldrei veitt athygli áður.

Þetta mynstur birtist sjaldnast í stórum eða ljótum lygum, heldur í smáu, ósýnilegu sáttmálunum sem ég gerði við sjálfan mig á hverjum degi. Það kom fram þegar ég frestaði því viku eftir viku að skrifa texta sem hafði verið í hausnum á mér lengi og sagði við sjálfan mig að ég væri einfaldlega of þreyttur eða að álagið í vinnunni væri of mikið. Hið rétta var hins vegar að ég var hræddur um að textinn yrði ekki nógu góður eða að enginn hefði áhuga á honum. Það kom líka fram þegar ég sleppti því að hringja í vin sem átti um sárt að binda og taldi mér trú um að hann þyrfti örugglega næði, frekar en að viðurkenna að ég kunni ekki við að standa ráðalítill frammi fyrir sársauka hans.

Sjálfsblekkingin mætir okkur sjaldnast sem illgirni eða fullyrðingar sem við vitum að eru rangar. Hún mætir sem trúverðug og sannfærandi skýring. Hún verður að þægilegu skjóli sem við flýjum í til að vernda okkur gegn eigin ófullkomleika og ótta við að valda öðrum eða sjálfum okkur vonbrigðum. Það sem gerir þetta svo erfitt að greina er að skýringarnar eru oft sannar að hluta: Ég var raunverulega þreyttur og það var raunverulega mikið að gera. En með því að láta þær útskýringar nægja komst ég hjá því að spyrja mig hvort þær væru allur sannleikurinn. Stærsta hættan felst þess vegna ekki í augljósu lyginni, heldur í skýringunum sem hljóma svo vel að við hættum að efast um þær.

En hér þarf að gæta mikillar meðvitundar, því það er auðvelt að lenda í þeirri gildru að halda að lausnin sé að sýna sér miskunnarleysi. Sjálfsdómur er ekki það sama og sjálfsþekking. Þegar skömmin fær orðið verður hún ekki rödd sannleikans, heldur dómari sem hefur þegar kveðið upp dóm án þess að spyrja af hverju eitthvað gerðist. Hún segir einfaldlega: „Þetta sýnir hver þú ert.“ Við þurfum mýkt til að þora að sjá sannleikann, vegna þess að engin manneskja stendur af sér að sjá alla sína galla, eigingirni og breyskleika á sama augnablikinu.

Sjálfsblekkingin þjónar oft sem vörn, hugurinn skammtar okkur sannleikann eftir því hvað við ráðum við á hverjum tíma. Það þarf hugrekki til að horfa á sjálfan sig, en það þarf líka mildi til að geta haldið áfram. En mildi má aldrei verða að lausnarorði til að fela sig á bak við eða réttlæta flótta frá ábyrgð. Mildi er einfaldlega verkfærið sem gerir okkur kleift að horfast í augu við hlutina eins og þeir eru, af yfirvegun og án þess að brotna. Annars verður sannleikurinn aðeins enn ein ástæðan til að gefast upp. Mildi sem breytir engu í hegðun okkar er aðeins önnur leið til að halda sjálfsblekkingunni gangandi og staðna í sömu viðbragðsmynstrunum.

Því heiðarleiki sem skilar sér ekki í verki er bara vandaðri útgáfa af sömu sjálfsblekkingunni, falleg saga sem við segjum um eigin sjálfsþekkingu á meðan við höldum áfram að segja ekkert, fresta erfiðum samtölum og víkja okkur undan ábyrgð. Því hvað er innsæi sem breytir engu? Heiðarleiki við sjálfan sig reynir langmest á þegar við erum búin að sjá sannleikann og lifa í samræmi við hann: Að segja „nei“ þótt einhver verði fyrir vonbrigðum, setja mörk þótt einhver reiðist, viðurkenna eigin þarfir og tala þegar auðveldara væri að þegja.

Þegar ég hætti smám saman að gera þægilega samninga við sjálfan mig gerðist nokkuð sem ég átti ekki von á. Ég fór smám saman að geta treyst eigin dómgreind. Sá sem lagar sannleikann að eigin sjálfsmynd finnur það innst inni, þótt hann hafi ekki enn viðurkennt það upphátt, og verður fyrir vikið óöruggur um eigin fótfestu. Þá er engin leið að vita hvað maður sér í raun og veru. En þegar maður hættir að fegra myndina fer maður að treysta því sem maður sér, jafnvel þegar manni líkar það ekki. Og það sem meira er: Maður verður færari um að mæta öðru fólki með raunverulegri nærveru, vegna þess að maður hefur engu að leyna fyrir sjálfum sér.

Ef einhver spyr mig í dag hvernig maður verði heiðarlegur við sjálfan sig, myndi ég svara öðruvísi en áður. Ekki með því að skilja sjálfan sig fullkomlega, því ég held að það sé ekki mögulegt, og ekki heldur með því að svara alltaf rétt í fyrstu tilraun. Það gerist í hvert sinn sem við grípum okkur í að fegra sannleikann og höfum hugrekki til að leiðrétta stefnuna, jafnvel þótt sú leiðrétting kosti okkur eitthvað á móti. Það sem stendur eftir úr samtalinu við félaga minn er þess vegna ekki að ég sagði já í fyrstu. Það er að heiðarleikinn var ekki fyrsta svarið, hann var setningin sem kom á eftir.

Höfundur er kennari.