Kjörklefinn er síðasti hlekkurinn, ekki sá fyrsti

Ég hef tvisvar tekið þátt í kosningabaráttu af fullri alvöru. Í fyrra skiptið var ég annar tveggja kosningastjóra og í það síðara hluti af þeim hópi sem stýrði baráttunni.

Af þeirri reynslu lærði ég meira en af flestu öðru sem ég hef komið nálægt. Hversu hratt ákvarðanir þurfa að vera teknar. Hversu mikil vinna liggur að baki. Og umfram allt hversu miklu máli skýr skilaboð, tímasetning og endurtekning skipta.

Ég veit því af eigin reynslu hvað pólitísk skilaboð geta gert.

Ekki vegna þess að kjósendur séu heimskir eða auðtrúa. Þvert á móti. Athygli okkar allra er takmörkuð. Fæst okkar lesa hundruð blaðsíðna af stefnuskrám áður en við kjósum. Við myndum okkur skoðun út frá reynslu, samtölum, fyrirsögnum og þeim upplýsingum sem ná til okkar.

Þannig hefur pólitík alltaf virkað.

Það sem hefur breyst er hvernig athyglinni er stýrt.

Átta prósentustig á einum mánuði

Í lok júlí sýndi könnun Maskínu að 56,7 prósent kjósenda á aldrinum 18 til 29 ára, sem tóku afstöðu, ætluðu að segja já við því að Ísland hæfi á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Í nýjustu könnun Maskínu, sem gerð var dagana 21. til 25. ágúst, er myndin önnur. Þar segjast 48,8 prósent þessa aldurshóps ætla að segja já en 51,2 prósent nei.

Það jafngildir tæplega átta prósentustiga breytingu á já-hliðinni á innan við mánuði.

Áður en nokkrar stórar ályktanir eru dregnar af þessu þarf þó að stíga varlega til jarðar. Undirhópar í skoðanakönnunum eru litlir. Í nýjustu könnuninni voru 193 svarendur á aldrinum 18 til 29 ára meðal þeirra sem tóku afstöðu. Vikmörkin eru því umtalsverð og samanburður milli tveggja mælinga getur hæglega gefið sterkari mynd af breytingu en raunverulega er til staðar.

Það er því alls ekki víst að hér sé um raunverulega átta prósentustiga sveiflu að ræða.

En ef afstaða yngsta kjósendahópsins hefur breyst marktækt á svo skömmum tíma finnst mér það vekja áhugaverðari spurningu en hvor hliðin vinnur á laugardaginn:

Hvernig verða stjórnmálaskoðanir til árið 2026?

Ég geri mér líka grein fyrir því að sú þróun sem ég vísa til liggur í átt að afstöðu sem ég hef sjálfur áður staðið nærri í stjórnmálum.

Spurningin væri samt nákvæmlega jafn mikilvæg ef sveiflan hefði farið í hina áttina.

Ef stór hópur fólks breytir afstöðu sinni á fáeinum vikum eigum við að vilja skilja hvað gerðist.

Ekki vegna Evrópusambandsins.

Heldur vegna lýðræðisins.

Við sáum áður sömu auglýsinguna

Fyrir tiltölulega fáum árum sá stór hluti þjóðarinnar sömu fréttirnar, sömu auglýsingarnar og sömu stjórnmálaumræðuna.

Við vorum ekki sammála um túlkunina, en við rökræddum að mestu um sama veruleikann.

Keypti stjórnmálaflokkur heilsíðuauglýsingu í dagblaði sáu hana allir. Stuðningsmenn sáu hana. Andstæðingar sáu hana. Fjölmiðlar sáu hana. Fræðimenn sáu hana. Almenningur gat gagnrýnt hana.

Í dag geta tvær manneskjur sem sitja við sama eldhúsborð fengið gjörólíka mynd af sömu kosningum.

Önnur sér efni sem leggur áherslu á efnahagsleg tækifæri. Hin sér efni sem leggur áherslu á áhættu og ógnir.

Önnur sér von.

Hin sér hættu.

Hvorug valdi þessa mynd endilega sjálf.

Kerfið valdi hana.

Þar liggur grundvallarbreytingin.

Fréttirnar velja okkur

Digital News Report 2026 frá Reuters Institute sýnir hversu hratt upplýsingalandslagið hefur breyst.

Að meðaltali yfir 48 markaði nota nú 54 prósent fólks samfélagsmiðla og myndbandsveitur til frétta, samanborið við 51 prósent sem notar eigin vefi og öpp fréttamiðla. Þetta er í fyrsta sinn sem samfélags- og myndbandsmiðlar fara fram úr fréttavefjum á heimsvísu í þessari mælingu.

Hjá yngsta hópnum er breytingin enn skýrari. Meira en helmingur fólks á aldrinum 18 til 24 ára segir samfélagsmiðla, myndbandsveitur og gervigreindarspjallmenni vera sína helstu leið að fréttum.

Það skiptir máli.

Á hefðbundnum fréttavef vel ég að smella á frétt.

Á samfélagsmiðli birtist fréttin mér.

Ég var ekki að leita að pólitík.

Pólitíkin fann mig.

Það þýðir ekki að samfélagsmiðlar séu vondir. Það þýðir heldur ekki að yngra fólk sé auðveldara að hafa áhrif á en aðrir.

Það þýðir einfaldlega að dreifing upplýsinga virkar með öðrum hætti en áður.

Og sá sem hefur áhrif á dreifinguna hefur meira vald en áður.

Gervigreind eykur kraftinn

Ég hef áður skrifað að gervigreindin sjálf sé ekki ógnin heldur hvernig hún er notuð.

Það á einnig við hér.

Gervigreind hefur gert það mögulegt að framleiða og prófa gríðarlegt magn efnis með mjög litlum kostnaði. Sama grunnskilaboðið getur birst í tugum eða hundruðum útgáfa. Mynd, fyrirsögn, tónn, lengd og framsetning eru prófuð og síðan mælt hvaða útgáfa fær fólk til að stoppa, horfa, smella eða deila.

Þetta er ekkert framandi.

Fyrirtæki nota slíkar aðferðir á hverjum degi til að selja vörur og þjónustu.

Yfirleitt höfum við ekki miklar áhyggjur af því.

En hvað gerist þegar það sem verið er að hámarka er ekki sala á skóm eða símaáskrift heldur pólitísk áhrif?

Sannfæring er hluti af lýðræðinu

Hér þarf að gera mikilvægan greinarmun.

Sannfæring er ekki óvinur lýðræðisins.

Hún er forsenda þess.

Ég má reyna að sannfæra þig um að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið og þú mátt reyna að sannfæra mig um hið gagnstæða. Við megum skrifa greinar, halda fundi, gera myndbönd og kaupa auglýsingar.

Það er lýðræði.

Málið verður flóknara þegar hægt er að safna gríðarlegu magni upplýsinga um einstaklinga, greina hvað vekur hjá þeim ótta, reiði, von eða áhuga og sýna síðan mismunandi fólki mismunandi útgáfur af sama pólitíska boðskapnum.

Skilaboð sem aðrir sjá jafnvel aldrei.

Þá verða mörkin milli sannfæringar og hegðunarmótunar óljósari.

Kosning getur verið fullkomlega frjáls í kjörklefanum. Atkvæðið er leynilegt og enginn stendur yfir kjósandanum.

En hvað ef stór hluti ferlisins sem mótaði ákvörðunina fór fram inni í upplýsingakerfi sem hvorki kjósandinn né samfélagið hefur raunverulega yfirsýn yfir?

Er þá nóg að verja kjörklefann?

Eða þurfum við líka að huga að því sem gerist áður en við göngum inn í hann?

Lausnin er ekki ritskoðun

Ég tel ekki að lausnin sé ritskoðun.

Og ég vil alls ekki að stjórnvöld fái vald til að ákveða hvaða pólitískar skoðanir séu réttar og hverjar rangar.

Lausnin er gegnsæi.

Grundvallarreglan ætti að vera einföld:

Þú mátt reyna að sannfæra mig um hvað sem er.

En ég á rétt á að vita hver stendur á bak við skilaboðin, hver borgar fyrir þau og hvers vegna þau birtast mér.

Þar tel ég að við þurfum að horfa sérstaklega til þriggja atriða.

Í fyrsta lagi þarf skýran rekjanleika kostaðs pólitísks efnis. Almenningur á að geta séð hver fjármagnar efni sem ætlað er að hafa áhrif á pólitískar ákvarðanir.

Í öðru lagi þurfa stafrænar pólitískar auglýsingar að vera aðgengilegar almenningi þannig að hægt sé að sjá ekki aðeins hver borgaði heldur einnig hvaða hópum var beint að og hvaða útgáfur af skilaboðum voru birtar.

Í þriðja lagi þurfum við opna umræðu um mörk örmiðunar og sálfræðilegrar prófíleringar í pólitík.

Það er eitt að tala til þjóðarinnar.

Það er annað að tala með mismunandi hætti við hvern og einn einstakling út frá því sem kerfið telur sig vita um ótta hans, vonir, reiði og hegðun.

Nýtt fjölmiðlalæsi

Lengst af höfum við kennt fólki að trúa ekki öllu sem það les á netinu.

Það er enn góð regla.

En hún dugar ekki lengur.

Við þurfum líka að venja okkur á að spyrja:

Af hverju sé ég þetta?

Hver borgar fyrir að ég sjái þetta?

Af hverju birtist þetta mér akkúrat núna?

Er þetta efni að ná til mín vegna þess að stór hluti þjóðarinnar hefur áhuga á því — eða vegna þess að kerfið hefur lært að einmitt ég muni stoppa við það?

Og fær nágranni minn sömu skilaboð og ég?

Þetta er fjölmiðlalæsi nýrrar aldar.

Kjörklefinn er síðasti hlekkurinn

Það sem gerist í þjóðaratkvæðagreiðslunni á laugardaginn skiptir máli.

En spurningin sem hér er til umræðu er stærri en Evrópusambandið.

Hún snýst um hvernig stjórnmálaskoðanir verða til í samfélagi þar sem athygli okkar er mæld, greind og verðlögð í áður óþekktum mæli.

Áður höfðum við fyrst og fremst áhyggjur af því hver ætti fjölmiðlana.

Nú þurfum við líka að spyrja hver stýrir dreifingunni.

Áður spurðum við hver borgaði auglýsinguna.

Nú þurfum við líka að spyrja hvers vegna ég fékk hana en þú ekki.

Kjörklefinn er aðeins síðasti hlekkurinn í lýðræðislegri ákvörðun.

Ef við viljum verja lýðræðið nægir ekki að tryggja að atkvæðagreiðslan sé frjáls og leynileg. Við verðum líka að geta séð og skilið upplýsingaumhverfið sem mótar ákvarðanir okkar áður en við göngum inn í kjörklefann.

Lausnin er ekki að vernda fólk gegn því að vera sannfært.

Lausnin er að tryggja að sannfæringin fari fram í dagsljósi.

Þú mátt reyna að sannfæra mig.

En ég á rétt á að vita hver þú ert, hver borgar fyrir skilaboðin og hvers vegna þau birtast mér.

Því stærsta baráttan um framtíð lýðræðisins fer ekki endilega fram inni í kjörklefanum.

Hún fer fram áður en við göngum inn í hann.

Höfundur er stofnandi ITHG AI.