Ís­lenskar Simpsons-þýðingar í bók: Teygju-túli ekki á færi gervigreindarinnar

Halldór greindi frá þessu varðveisluverkefni sínu á Facebook um helgina í kjölfar umræðu um að Sjónvarp Símans myndi styðjast í meira mæli við gervigreind við textun á sjónvarpsefni en áður.

„Nú þegar allir eru að tala um íslenskar þýðingar á sjónvarpsefni langar mig að segja frá litlu varðveislulistaverki sem ég gerði fyrir nokkrum árum,“ sagði Halldór í færslu á laugardaginn.

„Ég ólst upp við Simpsons-fjölskylduna sem hafði verið samviskusamlega tekin upp á VHS úr Sjónvarpinu. Textaþýðinguna gerði Ólafur B. Guðnason og var hún svo snilldarlega gerð og staðfærð að hún ein og sér er bara ótrúlega fyndin og varð fljótt órjúfanlegur hluti þáttanna fyrir mér,“ sagði Halldór.

„Þýðing texta er listform“

„Talandi um virðisaukandi aðgerðir! Ég fór því og athugaði hvað hafði orðið um þýðinguna. Hringdi í Ólaf, sem fann DOS-disketturnar sem hann hafði notað á sínum tíma en því miður voru skrárnar orðnar ólæsilegar. Djúpt í geymslum Stöðvar 2 leyndust svo þessar skrár og ég fékk þær afhentar og kann ég Oddi J. Jónassyni miklar þakkir fyrir það.“

Stóra spurningin var þó hvernig væri best að varðveita sjónvarpsþýðingu. Hann gæti ekki lagt textann yfir þættina sem nú eru á Disney+ og Ólafur þýðandi hefði sjálfur nefnt að þýðingin væri orðin úrelt og að sennilega þyrfti að gera nýja þýðingu fyrir vora tíma.

„En mig langaði að minnsta kosti til að geta flett upp í þessu í tíma og ótíma mér til gamans. Ég kann auðvitað flesta þættina utanað svo ég get vel lesið þetta bara af pappír. Úr varð að ég lét binda þýðingar á seríum 1-7 í haganlegt uppflettirit, sem ég lét svo prenta í örfáum eintökum og gaf í jólagjafir (Ólafur fékk að sjálfsögðu eintak líka),“ sagði Halldór.

„Þýðing texta er listform. Gervigreind getur vissulega alltaf hjálpað okkur, en ef við glötum sýninni, hættum að vanda okkur - og ölum komandi kynslóðir upp við óvandað „slop“ sem er ekkert nema vegið meðaltal af *einhverju* - þá erum við að glata svo miklu meiri verðmætum en við gerum okkur grein fyrir.“

Gegnumgangandi snilld hjá Ólafi á gullöld þáttanna

Blaðamaður heyrði hljóðið í Halldóri til að forvitnast frekar um verkefnið og spyrja hann út í hans eftirlætisþýðingar úr þáttunum. Það stóð ekki á svörum og nefndi hann þó nokkuð mörg dæmi, bæði þýðingar á stökum orðum og heilu frösunum.

Fyrst komu upp í hugann „Best í vestrinu. Með innrími!“ sem þýðing á: „Best in the West. That rhymes!“ úr 15. þætti í sjöttu seríu og „Teygju-túli“ sem þýðing á Professor Rubber-Mouth úr tíunda þætti í fimmtu seríu.

Allra mesta snilldin að mati Halldórs væri hins vegar „Aís-ilegir“ sem þýðing á „the B-Sharps“ úr fyrsta þætti fimmtu seríu.

„Þýðing á nafni rakarastofukvartetts sem Hómer stofnar en saga hans er skuggalega lík sögu Bítlanna. B-Sharp eða Bís er nóta sem er í raun bara C svo þarna er líka extra tónfræðigrín. Aís-ilegur, eða nótan A#, borið fram eins og Æ. Þannig er bæði tónfræðigrín og einhvers konar þýðing á nafninu. Ótrúlegt afrek!“ sagði Halldór.

Simpsons-heimurinn er þýddur í heild sinni og nefndi Halldór nokkrar vel heppnaðar þýðingar á nöfnum persóna og staða, svo sem Krulli trúður (Krusty the Clown), Klóri og Klæja (Itchy and Scratchy) og Grænatröð (Evergreen Terrace).

Ólafur hefði haft einstakt lag á að þýða þættina að mati Halldórs.

„Hann hefur eitthvað sérstakt orðfæri sem passar svo fullkomlega við þættina, bara svona smáatriði með hvaða orð hann velur að nota, frekar erfitt að nefna stök dæmi um það því það er bara gegnumgangandi snilld! Hann var einfaldlega frábær í að þýða þessa þætti, á gullöld þeirra,“ segir Halldór.

Einn starfsmaður við þýðingar auk aðkeyptra verktaka

Íslenskar þýðingar á erlendu sjónvarpsefni og kvikmyndum voru mikið til umræðu í síðustu viku eftir að Svavar Knútur hélt því fram að Sjónvarp Símans hefði sagt upp nær öllum þýðendum og myndi í staðinn notast við gervigreind. 

Síminn svaraði gagnrýninni í yfirlýsingu þar sem kom fram að fyrirtækið notaði gervigreind við þýðingar en þeim starfsmanni sem starfaði við þýðingar hefði ekki verið sagt upp og að verktakaþjónusta yrði keypt áfram eftir þörfum.

„Hjá Símanum er einn starfsmaður við þýðingar á erlendu efni auk þess sem þjónusta verktaka hefur verið keypt eftir þörfum,“ sagði í skriflegu svari Hersis Arons Ólafssonar, forstöðumanns samskipta og fjárfestingatengsla Símans, við fyrirspurn DV. 

„Þetta fyrirkomulag er óbreytt. Viðkomandi styðjast að sjálfsögðu við nýjustu tækni í sinni vinnu, þ. á m. gervigreind, til að auka bæði afköst og gæði endanlegrar þýðingar,“ sagði jafnframt í svarinu.

Þýðendum af holdi og blóði sé skipt út fyrir gervigreind

Eyvindur Karlsson, sem starfaði sem verktaki við þýðingar hjá Sjónvarpi Símans árin 2005 til 2023 með stuttum hléum, gagnrýndi fyrirtækið fyrir svör þess í Facebook-færslu og sakaði fyrirtækið um orðhengilshátt.

„Þetta er auðvitað bull hjá Símanum,“ sagði Eyvindur í færslunni.

„Það er brjálæðisleg einföldun að segja að einn starfsmaður starfi við þýðingar hjá Símanum og þjónusta verktaka sé keypt „eftir þörfum.“ Við erum ansi mörg sem höfum verið að þýða þarna í gegnum tíðina og þetta hefur verið aðallifibrauð flestra okkar. Það er orðhengilsháttur að gera einhvern greinarmun á „uppsögn“ og því að hætta að nýta þjónustu verktaka sem margir hafa verið með föst þýðingarverkefni árum og jafnvel áratugum saman,“ sagði hann jafnframt.

Samkvæmt heimildum DV hefur fjöldi verktaka rokkað hjá Símanum í gegnum tíðina og oftast hafi þeir verið á bilinu fimm til tíu með föst verkefni á hverjum tíma.

„Og það breytir ekki þeirri staðreynd að verið er að skipta þýðendum af holdi og blóði út fyrir gervigreind. Finnst okkur það bara í lagi?“ spurði Eyvindur í færslunni.

„Atlaga gegn móðurmálinu okkar“

Hann benti á að fjarskiptalög leggi ákveðnar kvaðir á fjölmiðla um að standa vörð um tungumálið. Síminn hafi áður notað gervigreindartexta í lýsingum á efnisveitu sinni og nú virðist sem þau ætli að fara sömu leið í þýðingum.

„Fyrir utan það að þarna er verið að taka spón úr aski skapandi fólks, sem þarf einhvern veginn alltaf að vera fyrsta verkefni gervigreindarinnar, þá finnst mér þetta vera atlaga gegn móðurmálinu okkar,“ sagði Eyvindur. 

„Öll sem hafa séð vélþýðingar vita að þær eru alltaf slappar. Blæbrigði týnast, orðagrín misskilst, menningarlegar vísanir klúðrast o.s.frv. Ég vinn töluvert með gervigreind sjálfur og hef ágætis hugmynd um hvað hún getur og getur ekki - og þýðingar eru eitt af því sem hún getur ekki. Jafnvel þótt einn eða tveir starfsmenn verði með einhverja yfirsýn yfir þetta er borðleggjandi að það verður ekki hægt að hafa almennilegt gæðaeftirlit með þessu, til þess er magnið einfaldlega of mikið,“ sagði hann.

Eyvindur sagði þetta vera ömurlega þróun og spurði hvort það samræmdist anda laganna sem krefjast þess að efni sé textað.

„Kannski er öllum sama. Kannski erum við bara búin að gefast upp á að standa vörð um það. Þá er reyndar alveg jafn gott að hætta bara þýðingum yfirhöfuð. Betra að leyfa íslenskunni að deyja út en að leyfa gervigreindinni að gera hana úrkynjaða,“ sagði hann að lokum.