Fimm mínútna við­bót við að­gerð geti dregið úr á­hættu á krabba­meini

Fjallað var nýlega um slíkar aðgerðir í grein á bandaríska miðlinum New York Times þar sem kom fram að konur sem láta fjarlægja eggjaleiðara sína, sem flytja eggin frá eggjastokk í leg, minnkuðu líkurnar á að fá eggjastokkakrabbamein um allt að 80 prósent við brottnám þeirra.

Í greininni kemur jafnframt fram að Ameríska krabbameinsfélagið, félag amerískra skurðlækna, American College of Surgeons, og samtök evrópskra kvensjúkdóma- og krabbameinslækna, The European Society of Gynaecological Oncology Consensus, hafi nýlega öll gefið frá sér tilkynningu þar sem þau hvetja lækna sem eru að framkvæma kviðarholsaðgerðir á konum til að framkvæma þessa aðgerð um leið. Hún taki aðeins um fimm mínútur og það sé hægt að framkvæma hana í til dæmis gallblöðruaðgerðum, legnámi og kviðslitsaðgerðum. Þar kemur einnig fram að Ameríska krabbameinsfélagið undirbúi nú herferð sem eigi að fara af stað á næsta ári þar sem hvetja á konur til að fara í slíka aðgerð samhliða öðrum aðgerðum.

Kolbrún Pálsdóttir er sérhæfð í krabbameinsskurðlækningum kvenna. Hún segir ágætis leiðbeiningar til um áhættuminnkandi aðgerðir fyrir konur sem eru með þekkt áhættugen og þær hafi verið til staðar í nokkurn tíma.

„Þá erum við að fjarlægja eggjastokka og eggjaleiðara hjá þeim fyrirbyggjandi. En þegar við erum að færa þetta yfir á allt samfélagið þá hefur það skref hvorki verið stigið hér né í löndunum í kringum okkur, leyfi ég mér að fullyrða.“

Eggjaleiðarar tilgangslausir án legs

Á Landspítalanum hafi konum sem eru á leið í legnám þó verið boðið að fara í þessa aðgerð um nokkra hríð.

„Legnám af flestum ástæðum, sama hvort það er blæðingartruflun, frumubreytingar í leghálsi, vöðvahnútar, eða endómetríósa, þá höfum við verið að taka þetta samtal og ráðleggja þeim að taka eggjaleiðarann á sama tíma.“

Kolbrún segir þetta nánast orðið að rútínu, að eggjaleiðarar séu fjarlægðir á sama tíma og leg er tekið en eggjastokkar skildir eftir.

Þannig sé núna búið að tengja þessi fyrirbyggjandi áhrif í gegnum faraldsfræðilegar rannsóknir. Þar sé hægt að sjá að konur sem hafi farið í inngrip á eggjaleiðurum, þar sem þeir eru fjarlægðir eða teknir í sundur í ófrjósemisaðgerð, sjái minni tíðni eggjastokkakrabbameins þegar lengra líður fram.

Kolbrún segir að það sem vanti núna séu niðurstöður úr inngripsrannsóknum þar sem gerð er skipulögð aðgerð á ólíkum hópum og tíðnin skoðuð. Þessar niðurstöður séu ekki til en það sé verið að gera þessar rannsóknir og þær því væntanlegar. Hún áréttar þó að það taki tíma að bíða eftir gögnum þar sem árangur aðgerðanna sjáist ekki fyrr en löngu eftir inngripið.

„Sú þekking sem er til staðar núna er ekki beint frá því að við höfum gert rannsóknir þar sem við erum með slembiúrtak og segjum: „Tökum eggjaleiðarana úr einni konu og ekki úr hinni“ og fylgjum því síðan eftir. Það vantar þær upplýsingar til þess að staðfesta enn frekar gagnsemi þessa inngrips,“ segir hún.

Þörf á að staðfesta vel studda tilgátu

Kolbrún segir að það væri gott að geta staðfest þessa tilgátu í framskyggnum rannsóknum þar sem inngripið er prófað á bæði konum sem eru í aukinni áhættu og þeim sem eru það ekki.

„Við erum með töluvert mikið af gögnum sem styðja þetta samband þannig að við vitum úr rannsóknum að það virðist vera þannig að upphaf eggjastokkakrabbameins sé langoftast í eggjaleiðaranum og ekki í eggjastokknum sjálfum þó að síðan það fari að vaxa í eggjastokknum.“

Hún tekur skýrt fram að þessi aðgerð sé yfirleitt aðeins í boði fyrir konur sem ekki hyggja á fleiri barneignir. 

„Það er verið að gera konurnar ófrjóar með því að taka úr þeim eggjaleiðarana. Þótt þú skiljir legið eftir þá ertu búinn að taka í burtu möguleikann á því að þær verði þungaðar án aðstoðar.“

Hún segir eins legið ekki tekið úr konum sem ætli sér að eignast fleiri börn en þegar búið er að taka legið þjóni eggjaleiðararnir hvort eð er litlum tilgangi.

„Eggjaleiðararnir þjóna engu hlutverki í konu sem er búið að taka úr legið.“

Hún segir konur jafnframt ekki þurfa að hafa áhyggjur af því að fara í snemmbúin tíðahvörf fari þær í slíka aðgerð. Það séu í raun engar rannsóknir til sem styðja þá fullyrðingu að konur séu í aukinni áhættu á snemmbúnum tíðahvörfum þó að það séu teknir úr þeim eggjaleiðararnir.

„Þetta er leið til þess að minnka áhættu á meðan þú ert í rauninni ekki að leggja neikvæð áhrif á konuna. Það er engin stór áhætta fólgin í því að gera þetta litla inngrip aukalega við að taka legið. Það hefur ekki áhrif á hormónastarfsemina, það er ekki sérstaklega aukin blæðingarhætta og það er ekki aukin hætta á að þú farir í snemmbúin tíðahvörf þannig að þá er kannski engin ástæða fyrir því að gera þetta ekki,“ segir Kolbrún og að ávinningurinn geti þannig verið mjög stór.

Konur taki yfirleitt vel í að bæta við aðgerð

Kolbrún segir konur nánast undantekningalaust taka vel í þessa tillögu um að fjarlægja eggjaleiðara samhliða legnámi. Hún segir því greinina sem vísað var í að ofan í New York Times athyglisverða því þar sé verið að tala um að taka þetta skrefinu lengra og framkvæma þessar aðgerðir á konum sem ekki eru endilega í áhættuhópi og á leið í annars konar kviðarholsaðgerðir en legnám.

„Þetta er samtal sem við erum kannski bara rétt að hefja hérna á Íslandi. Að til dæmis konur sem eru að fara í gallblöðrutöku, út af botnlangabólgu eða að fara í aðgerð út af ristlinum eða einhverju sem tengist ekki kvenlíffærunum, þá er í greininni verið að ræða að þá ætti kannski að ræða þetta, taka þennan þátt upp með konum og segja: Heyrðu, það er hérna lítið inngrip sem hægt er að bæta við sem mögulega minnkar áhættuna þína af því að fá leiðinlegt krabbamein í framtíðinni. Viltu að við gerum það í leiðinni?“

Vill hefja samtalið við lækna á öðrum deildum

Kolbrún segir þetta samtal sem ekki er hafið formlega á Íslandi.

„Þetta er ekki í framkvæmd núna á Landspítalanum,“ segir hún en að hún hafi rætt við skurðlækni nýlega, á annarri deild Landspítalans, sem hafi lýst áhuga á því að hefja þetta samtal og ræða kosti og galla þess.

Verði að útbúa verklag

Hún segir lækna í hennar grein hafa verið að bíða eftir frekari stuðningi úr klínískum verklagsreglum erlendis frá og því hjálpi verulega að félög eins og The European Society of Gynaecology hafi gefið út sérstakar ráðleggingar varðandi þetta í febrúar.

Hún segir að ef það ætti að bjóða konum á Íslandi þessa aðgerð samhliða öðrum kviðarholsaðgerðum þyrfti samt sem áður fyrst að móta verklag þar sem til dæmis væri skilgreint vel hvaða konum ætti að bjóða aðgerðina.

„Það eru konur sem eru náttúrulega að sjálfsögðu komnar úr barneign. Númer eitt, tvö og þrjú.“

Kolbrún segir þó búið að innleiða þetta verklag á Kvennadeildinni óformlega í tengslum við legnám og hún sjái fyrir sér að það verði hægt að gera það á öðrum deildum sömuleiðis.

Á vef Krabbameinsfélagsins segir um eggjastokkakrabbamein að það sé samheiti fyrir öll illkynja æxli í eggjastokkum, óháð vefjagerð þeirra. Þau eru algengasta tegund illkynja æxla í kynfærum kvenna. Það hafi dregið úr fjölda þeirra síðustu ár og dánartíðni lækkað. Þar kemur þó einnig fram að erfitt sé að greina og að einkenni komi seint fram. Um 60 prósent kvenna sem greinast séu með langt genginn sjúkdóm (stig 3 og 4) við greiningu og er það talin aðalástæða þess hve dánartíðnin er há.

Á vef Krabbameinsfélagsins segir einnig að áhættuþættir séu til dæmis fjöldi egglosa, fjölskyldusaga, stökkbreyting gena og tóbak.

Getnaðarvarnarpillan hefur áhrif

Kolbrún segir það þekkt á heimsvísu að tíðni eggjastokkakrabbameins hafi farið niður um síðustu aldamót og það sé að mörgu leyti rakið til mikillar notkunar getnaðarvarnarpillunnar þegar hún kom á markað.

„Af því að getnaðarvarnarpillan er mjög fyrirbyggjandi og minnkar áhættuna á því að fá eggjastokkakrabbamein seinna á ævinni. Þeim mun lengur sem þú tekur hana þeim mun minni er áhættan,“ segir hún og útskýrir að því færri sem egglosin eru því minni eru líkurnar á slíku krabbameini.

„Af því við vitum að konur sem gefa brjóst lengur fá ekki egglos, þær konur sem verða óléttar oft eru heldur ekki með egglos, og við vitum að þær eru í minni áhættu á að fá eggjastokkakrabbamein eftir því sem þær eldast. Það virðist svo sem egglosið eigi einhvern þátt í því að svona mein myndast. Það sé meiri hætta á að krabbameinið geti annaðhvort fest þarna eða þróast á yfirborði eggjastokksins,“ segir hún og að við hvert egglos komi sár í eggjastokkinn og þar geti krabbameinið myndast.

Miður að notkun pillunnar sé minni

Kolbrún segir miður að notkun getnaðarvarnarpillunnar hafi farið minnkandi.

„Það er líka mjög áhugavert í ljósi þess að flestar konur hafa mjög mikinn áhuga á tíðahvarfahormónum og eru alveg til í að taka þau,“ segir hún en það virðist ekki það sama gilda þegar um ræðir lyf til að stjórna eigin frjósemi.

Hún segir það algengan misskilning að getnaðarvarnarpillan hafi slæm áhrif á frjósemi.

„Í rauninni má segja að það besta sem þú getur gert fyrir frjósemina er að nota getnaðarvarnarpilluna, því þú ert að  vernda eggjastokkana og spara eggin þangað til þú ætlar að nota þau.“