Viljum við að fatlað fólk mennti sig?

Sveitarfélögin bera ábyrgð á því að fötluð börn og ungmenni eigi greiðan aðgang að leikskólum, grunnskólum og frístundastarfi og fái þann stuðning í námi sem mætir þeirra þörfum. Fjöldi skóla hefur bætt aðgengi undanfarin ár, en við þurfum að setja markið enn hærra.

Um hvað snýst aðgengi að menntun?

Aðgengi að menntun er eitt mikilvægasta jafnréttismálið fyrir fatlað fólk þar sem menntunin leggur grunninn að sjálfstæðu lífi og þátttöku í samfélaginu og á vinnumarkaði. Fjölmörg dæmi eru um að skert aðgengi að byggingum og kennslurýmum hamli aðgengi fatlaðs fólks að menntun á öllum stigum skólakerfisins. Aðgengi að skólabyggingum er víða ófullnægjandi, og aðstæður í skólastofum, fyrirlestrarsölum og íþróttaaðstöðu skólanna geta komið í veg fyrir að fötluð börn og ungmenni geti tekið fullan þátt í námi til jafns við ófötluð skólasystkini sín.

Réttur fatlaðra barna og ungmenna til náms án aðgreiningar er ótvíræður í íslenskum lögum og í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Tryggja skal að öll fötluð börn fái nauðsynlega þjónustu svo að þau geti notið mannréttinda og mannhelgi til jafns við önnur börn, lifað sjálfstæðu lífi og tekið þátt í samfélaginu án aðgreiningar. Það er vart hægt að hugsa sér verðugri verkefni.

Í þessu felst að öll fötluð börn eiga rétt á viðeigandi stuðningi og aðlögun í námi, allt eftir þörfum hvers og eins. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um mikilvægi þess að tryggja börnunum góða skólagöngu, og hér eru sveitarfélögin í lykilhlutverki. Þau sjá um rekstur flestra leikskóla og grunnskóla á landinu, og þeim ber jafnframt skylda til að sjá öllum börnum á grunnskólaaldri fyrir skólavist. Þar að auki er það í verkahring sveitarfélaganna að tryggja að yngstu börnunum standi til boða þátttaka í frístunda- og tómstundastarfi með það að markmiði að efla sjálfstraust þeirra og félagsfærni.

Hægt er að veita stuðning í námi á ýmsan hátt, til dæmis með hjálpartækjum og tæknilausnum, persónulegri aðstoð á námstíma og sveigjanleika í námi og við próftöku. Ekki er síður mikilvægt að tryggja fötluðum börnum og ungmennum raunverulegan aðgang að íþróttum, frístunda- og tómstundastarfi. Eitt helsta áherslumálið í nýrri stefnu Sjálfsbjargar, landssambands hreyfihamlaðra, er einmitt að fatlað fólk fái stuðning til kaupa á hjálpartækjum sem gera þeim kleift að stunda hreyfingu, tómstundir og útivist. Það er mikilvægt lýðheilsumál, ekki síst hvað varðar andlega og líkamlega vellíðan fatlaðra barna.

Augljós þörf á úrbótum

Þörfin á úrbótum í aðgengismálum í skólum landsins hefur komið berlega í ljós síðustu ár. Fjöldi skóla hefur notið góðs af átaki Römpum upp Ísland og sveitarfélög um land allt hafa bætt aðgengi að skólum og frístundastarfi með aðkomu Jöfnunarsjóðs. Þetta er mjög jákvæð þróun, en það er full ástæða til að setja markið enn hærra.

Römpum upp Ísland hófst upphaflega handa við að rampa upp þjónustu á vegum einkaaðila, en á síðari stigum verkefnisins voru einnig gerðar úrbætur á aðgengi við ýmsar stofnanir ríkis og sveitarfélaga. Lausleg yfirferð sýnir að rétt tæplega 500 rampar voru gerðir við leikskóla, grunnskóla, frístundamiðstöðvar og framhaldsskóla. Við það bætist nokkur fjöldi rampa við æðstu menntastofnanir landsins, háskólana okkar.

Allar þessar framkvæmdir eru fagnaðarefni. En þær sýna líka ótvírætt að aðgengismál í skólum landsins hafa ekki verið í lagi og eru ekki enn. Framkvæmdaþörfin er sannarlega enn til staðar, og við í Sjálfsbjörg hvetjum sveitarfélögin til að bregðast við af fullum krafti.

Og á hverju byggjum við þessa fullyrðingu? Jú, ramparnir sem um ræðir voru reistir við 73 leikskóla og 40 grunnskóla, sjö frístundamiðstöðvar og sex framhaldsskóla. Leikskólar landsins eru hins vegar um 260 talsins, grunnskólarnir 175 og framhaldsskólarnir um 30.

Hér er því einungis um að ræða rétt rúmlega fjórðung þeirra menntastofnana sem eru á forræði sveitarfélaganna. Það væri afskaplega ljúft ef gera mætti ráð fyrir því að aðgengi við alla hina leikskólana, skólana og frístundamiðstöðvarnar væri í góðu lagi. Því miður sýnir reynslan að svo er ekki, og því er mikilvægt að halda verkinu áfram.

Úrbætur með stuðningi ríkisins

Sveitarfélögin eiga einnig kost á að sækja sér styrki til Jöfnunarsjóðs, sem greiðir allt að helmingi framkvæmdakostnaðar vegna úrbóta í aðgengismálum. Það er ánægjulegt að sjá að skólar, leikskólar og frístundaþjónusta eru áberandi á listanum yfir framkvæmdir.

Að minnsta kosti 26 sveitarfélög hafa sótt sér styrki til úrbóta á aðgengi í leikskólum, grunnskólum og frístundamiðstöðvum. Nokkur sveitarfélög til viðbótar hafa nýtt styrkina til að bæta aðgengi að íþróttamiðstöðvum og tónlistarskólum, svo dæmi séu nefnd.

Úrbæturnar eru fjölbreyttar en miða allar að bættu aðgengi fatlaðs fólks að mannvirkjum og umhverfi. Sveitarfélögin hafa meðal annars sett upp rampa, lyftur, hjólastólalyftur, sjálfvirkar rafmagnshurðir og útileiktæki fyrir fötluð börn, lagt hjólastólavæna göngustíga og gert ýmiss konar úrbætur á útisvæðum og bílastæðum við skóla og leikskóla. Allt eru þetta framkvæmdir sem hafa bein áhrif á möguleika barna til fullrar þátttöku í skóla- og frístundastarfi.

Ríkið leggur til styrki allt að 464 milljónum króna til úrbóta í aðgengismálum á tímabilinu 2025-2026. Einungis 111 milljónum verið úthlutað til þessa, og því eru rúmlega 350 milljónir enn í pottinum.

Þörfin á bættu aðgengi er augljós og fjármagnið er til staðar. Við í Sjálfsbjörg hvetjum því sveitarfélög landsins til að ráðast í markvissar úrbætur á aðgengi að mannvirkjum og umhverfi á þeirra vegum. Ekki síst í þeim mikilvægu menntastofnunum sem leggja grunninn að framtíð barnanna okkar.

Höfundur er formaður Sjálfsbjargar, landssambands hreyfihamlaðra.