Að gefast upp

Í grein framkvæmdastjóra Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi á Vísi er því haldið fram að frumvarp um lagareldi sé „uppskrift að lakari samkeppnishæfni fiskeldis“. Þar er dregin upp mynd af atvinnugrein í taprekstri sem þarf nú að þola ósanngjarna gjaldtöku ofan á allt annað.

Þessi málflutningur hljómar kunnuglega. Fyrirtækin segjast ekki vera á móti gjaldtöku — hún megi bara ekki vera of há. En þá vantar stærsta hluta myndarinnar: Hver fékk verðmætin, á hvaða verði og hver ber áhættuna?

Leyfin sem fengust ókeypis

Byrjum þar sem umræðan á að byrja — ekki á gjöldunum sem nú á að innheimta, heldur á verðmætunum sem þegar hafa verið afhent.

Þrjár norskar samstæður — Mowi, SalMar og Måsøval — ráða í gegnum dótturfélög sín yfir rúmlega 90% af leyfilegum lífmassa í sjókvíaeldi við Ísland. Í Noregi greiða þessi sömu fyrirtæki háar fjárhæðir fyrir sambærilegar heimildir. Á síðasta uppboði norska ríkisins seldust eldisheimildir á um 170 þúsund norskar krónur tonnið — yfir tvær milljónir íslenskra króna fyrir hvert tonn.

Á Íslandi fengust heimildirnar án endurgjalds. Á norsku uppboðsverði næmi verðmæti íslensku leyfanna hundruðum milljarða króna. Til samanburðar áætlar frumvarpið sjálft að framleiðslugjaldið skili ríkissjóði um sjö milljörðum króna samtals á næstu fjórum árum.

Þegar iðnaðurinn segir gjaldtökuna of þunga er því eðlilegt að spyrja á móti: of þunga miðað við hvað? Miðað við verðmæti auðlindarinnar — eða miðað við þá sérstöðu að hafa fengið aðganginn gefins?

Hvar birtist hagnaðurinn?

SFS teflir fram sterkri tölu: tæplega 20 milljarða króna tap á árunum 2023 til 2025, á sama tíma og fyrirtækin greiddu yfir 6 milljarða í sértæk gjöld. Þetta hljómar eins og óréttlæti — þar til rýnt er í hvernig tapið verður til.

Gögnin sem iðnaðurinn hefur sjálfur lagt fram sýna að íslensku dótturfélögin greiða fimmfalt hærri vaxtakostnað en sambærileg félög í Noregi og Færeyjum — að stórum hluta vegna lána frá eigin móðurfélögum. Sömu gögn sýna að laxinn héðan er seldur á verði sem er tæpum 140 krónum lægra á kílóið en það verð sem færeysk eldisfyrirtæki fá — þótt fiskurinn fari á sama markað, til sömu kaupenda.

Hver ákveður vextina af láni frá móðurfélagi til dótturfélags? Móðurfélagið. Hver ákveður verðið þegar dótturfélag selur eigin samstæðu laxinn? Samstæðan. Þegar bæði tekjur og kostnaður eru ákveðin innan sömu samstæðu er bókhaldslegt tap á Íslandi ekki náttúrulögmál — það er ákvörðun.

Tap í bókum segir því ekki að engin gjaldtökugeta sé til staðar. Það segir okkur hvar samstæðan kýs að láta hagnaðinn birtast. Og hann birtist ekki hér.

Noregur — öll sagan, ekki hálf

SFS vísar til norskrar ráðgjafarskýrslu og orða norsks prófessors um að auðlindagjald eigi að taka mið af afkomu: ríkið taki hlut í hagnaðinum þegar vel gengur og beri hluta tapsins þegar illa gengur. Þetta er rétt lýsing á norska kerfinu — og við erum sammála hugsuninni.

En norska kerfið hvílir á forsendu sem gleymist í málflutningnum. Norðmenn vita að samstæður geta fært hagnað milli landa með innri viðskiptum. Þess vegna lögfestu þeir óháð viðmiðunarverð, sem skattlagningin byggist á — óháð því hvaða verð samstæðurnar bóka sín á milli. Hagnaðurinn getur ekki horfið úr bókunum áður en hann er skattlagður.

Frumvarpið tekur upp norsku hagnaðartenginguna — en skilur norsku varnirnar eftir. Það er eins og að taka upp umferðarreglurnar en sleppa eftirlitinu. Og það gengur ekki að vísa til Noregs þegar rætt er um skattprósentur, en líta fram hjá Noregi þegar rætt er um verðið á leyfunum og varnirnar gegn því að hagnaður sé fluttur úr landi.

Umhverfisskaðinn liggur hjá almenningi

SFS gagnrýnir sérstaklega að frumvarpið innihaldi lágmarksgjald sem leggst á framleiðslu óháð afkomu. Skoðum hvað þetta lágmark er: 25 krónur á hvert kíló af slátruðum laxi. Laxinn selst á yfir 1.100 krónur kílóið á markaði. Lágmarksgjaldið er rúm tvö prósent af því verði — fyrir afnot af íslenskum fjörðum, þar sem umhverfisskaðinn liggur hjá almenningi.

Og jafnvel þetta gólf er ekki fast. Frumvarpið heimilar afslætti sem geta lækkað lágmarkið niður í 6,25 krónur á kíló — og fyrsta kynslóð fisks með nýrri eldisaðferð er alfarið undanþegin gjaldi. Til samanburðar má nefna að gildandi lög innheimta í ár 45 krónur á kíló. Frumvarpið helmingar gólfið — og leyfir svo afslátt af helmingnum.

Hneykslið er ekki að lágmarksgjald sé til. Hneykslið er hversu lágt það er — og að það megi lækka enn frekar. 25 krónur á kíló, með afslætti niður í rúmar sex, er ekki endurgjald fyrir takmarkaða auðlind. Það er málamyndagjald sem tryggir að áhættan sitji áfram hjá almenningi á meðan hagnaðurinn er fluttur úr landi.

Samkeppnishæfni fyrir hvern?

Hér er einföld spurning sem hver Íslendingur getur spurt sig: Ef rekstur sjókvíaeldis við Ísland er jafn vonlaus og iðnaðurinn lýsir — hvers vegna eru stærstu laxeldisrisar heims þá hér?

Norsku eldisfyrirtækin eru ekki góðgerðarfélög. Þetta eru grjóthörð alþjóðleg stórfyrirtæki sem fjárfesta hvergi nema þar sem hagnaðarvon er. Þau hafa fjárfest fyrir tugi milljarða hér á landi og sækjast eftir enn meiri heimildum. Fyrirtæki flýja taprekstur — þau fjárfesta ekki í honum.

Svarið er augljóst. Þau eru hér vegna þess að hvergi annars staðar bjóðast svona kjör: firðir gefins, málamyndagjald upp á 25 krónur á kíló og frjálsar hendur til að láta hagnaðinn birtast heima í Noregi. Heima fyrir greiða þessi sömu félög hundruð milljarða fyrir sambærilegar heimildir og 25 prósenta auðlindaskatt að auki. Hér fengu þau allt gefins — og berjast nú gegn 25 krónum.

Íslendingar þekkja þessa sögu. Við höfum áður horft upp á sameiginlega auðlind afhenta fáum, sem síðan varð smám saman að einkaeign sem þjóðin nær aldrei til baka. Það á ekki að endurtaka þau mistök með fjörðunum okkar.

Firðirnir voru gefnir einu sinni. Alþingi á ekki að festa þá gjöf í sessi — og þjóðin á ekki að sitja þegjandi hjá á meðan land og þjóð eru mjólkuð og arðurinn rennur til Noregs.

Það heitir ekki samkeppnishæfni að gefa útlendingum firðina sína.

Það heitir að gefast upp.

Höfundur er stjórnarmaður í Atlantic Salmon Trust í Bretlandi, og jafnframt leigutaki Laxár í Kjós og Bugðu.