Vanga­veltur

Megas er dáinn. Á Facebook skrifaði myndlistarmaðurinn Jón Óskar orð sem vöktu mig til umhugsunar: „Hann hefur ekki verið spilaður í ca. tíu ár. Skyndilega skella á mig tvö lög í RÚV... þurfti hann að detta niður dauður til að vera spilaður?“

Þessi spurning er stærri en Megas. Hún snýst um okkur öll. Hvernig bregst samfélag við listamönnum sem fara eigin leiðir? Hvenær er um eðlilega þróun að ræða og hvenær verður þögnin sjálf að félagslegri útilokun?

Á síðustu árum hefur orðið slaufun fest sig í sessi. Það er oft notað þegar fólki finnst listamaður fá of litla athygli eða sé ekki lengur spilaður í útvarpi. En hér þarf að gæta að orðunum. Menningarlíf er síbreytilegt. Ný kynslóð tónlistarmanna kemur fram, nýtt útvarpsfólk tekur við og áherslur breytast. Enginn listamaður getur ætlast til þess að vera jafn sýnilegur alla ævi.

Slaufun er því eitthvað annað en breyttur tíðarandi. Hún birtist þegar einstaklingur verður smám saman ósýnilegur af öðrum ástæðum en verkum sínum. Þegar hætt er að bjóða honum að koma fram, þegar fjölmiðlar hætta að leita til hans eða fólk kýs þögnina fremur en samtalið. Jafnvel að sporgöngufólk hans, áratugum yngra, ásaka hann um óheilindi. Oft gerist þetta án þess að nokkur taki meðvitaða ákvörðun. Hver og einn telur sig aðeins vera að forðast óþægindi. En saman verða þessar litlu ákvarðanir að útilokun sem enginn virðist bera ábyrgð á. Þetta fyrirbrigði er miklu eldra en orðið slaufun. Íslenskt samfélag hefur lengi þekkt aðferðir sem gera fólk ósýnilegt án þess að nokkurt bann sé lagt við því. Þögn getur verið áhrifaríkasta refsiaðferðin.

Ég hef sjálfur kynnst þessu á löngum ferli. Ég nefni það ekki vegna þess að saga mín sé mikilvægari en annarra heldur vegna þess að hún spannar meira en hálfa öld. Ég varð fyrstur Íslendinga til að lýsa opinberlega yfir samkynhneigð minni árið 1975 og hef síðan starfað sem listamaður án þess að aðskilja verk mín og samfélagið sem þau spretta úr. Um þá reynslu hef ég skrifað ítarlega annars staðar. Hún hefur kennt mér að útilokun er sjaldnast hávær. Hún birtist frekar í sífellt færri tækifærum og minnkandi sýnileika.

Ég hef alla tíð litið svo á að hlutverk mitt sem listamanns væri að hugsa upphátt um samfélag mitt og deila þeim hugsunum í verkum mínum. Ekki til að færa fólki endanleg svör heldur til að vekja spurningar, opna ný sjónarhorn og halda samtalinu gangandi. Þess vegna hef ég stundum farið óhefðbundnar leiðir. Ég hef litið á sýnileikann sem listrænt verkfæri, ekki síður en sönginn sjálfan. Hvort sem um var að ræða réttindabaráttu hinsegin fólks, friðsamleg mótmæli eða tónleikaferðir um landið var markmiðið hið sama: að skapa samtal þar sem áður ríkti þögn.

En þá vaknar önnur spurning: Til hvers eru listamenn? Eiga þeir fyrst og fremst að staðfesta það sem samfélagið veit fyrir, eða eiga þeir stundum að ögra ríkjandi hugmyndum, benda á það sem fer úrskeiðis og færa okkur ný sjónarhorn?

Ég held að samfélag sem umbunar aðeins þeim listamönnum sem staðfesta ríkjandi skoðanir verði smám saman fátækara. Saga listarinnar sýnir að þeir sem fara eigin leiðir eru oft umdeildir á meðan þeir eru að störfum en fá viðurkenningu síðar, þegar samfélagið hefur sjálft breyst, oft vegna framlags þeirra.

Listamaður á ekki að vera hafinn yfir gagnrýni. Gagnrýni er hluti af lýðræðislegu samtali. En það er grundvallarmunur á gagnrýni og útilokun. Gagnrýni heldur samtalinu lifandi. Slaufun stöðvar það.Þess vegna finnst mér slaufun varasöm. Hún beinist ekki aðeins að einstaklingnum heldur rýfur hún samtalið sem listin á að eiga við samfélagið. Þegar samfélag hættir að hlusta á listamenn vegna þess að þeir vekja óþægilegar spurningar missir það jafnframt tækifæri til að skoða sjálft sig.

Viðbrögðin við andláti Megasar urðu til þess að ég fór að velta þessu fyrir mér. Ekki vegna þess að ég telji sögu hans sambærilega við sögu annarra, heldur vegna þess að þau minna á hversu auðvelt samfélag á stundum með að heiðra listamenn þegar þeir geta ekki lengur svarað fyrir sig.

Kannski ættum við síður að spyrja hvers vegna við uppgötvum suma listamenn á ný þegar þeir eru dánir. Frekar ættum við að spyrja hvers vegna við hættum stundum að hlusta á þá meðan þeir eru enn á lífi. Því réttlæti sem kemur fyrst eftir dauðann er ekki réttlæti. Og samfélag sem hættir að hlusta á þá sem hugsa upphátt um samtímann á á hættu að missa ekki aðeins rödd þeirra heldur einnig dýrmætt tækifæri til að skilja sjálft sig.

Hafið það sem best.

Höfundur er söngvaskáld og leiksviðslistamaður.