Sið­ferði­legt af­láts­bréf - Um kerfis­bundna notkun góðgerðarstarfs til að kaupa sér starfs­leyfi

Í félagsvísindum er til hugtak yfir fyrirbærið sem hér er til umræðu: hið óskrifaða samþykki almennings sem fyrirtæki þarf að njóta til að nýtingarréttur þess á sameiginlegri auðlind mæti ekki pólitískri andstöðu.

Ólíkt lagalegu starfsleyfi er þetta leyfi ekki veitt af stofnun heldur af almenningsálitinu sjálfu, og því er hægt að kaupa það, viðhalda því eða endurheimta það með aðferðum sem hafa ekkert með raunverulega breytni fyrirtækisins að gera. Vel útfærð, sýnileg góðgerðargjöf er ein áhrifaríkasta og ódýrasta leiðin sem til er, til að kaupa slíkt leyfi.

Þetta er ekki ný kenning og ekki heldur séríslenskt fyrirbæri — alþjóðleg rannsóknarhefð um „siðferðislegan hvítþvott” hjá auðlindafyrirtækjum og „siðferðislegt leyfi” í fyrirtækjasiðfræði hefur fjallað um sama mynstur áratugum saman.

Það sem gerir íslenska útgáfuna athyglisverða er smæð samfélagsins: þegar gefandinn, viðtakandinn, fjölmiðlarnir sem flytja fréttina og stjórnmálafólkið sem tjáir sig um hana þekkjast öll persónulega, verður erfiðara að halda greinarmun milli einlægs stuðnings og stefnumótaðrar ímyndarsmíði — og einmitt þess vegna virkar aðferðin betur hér en í stærri samfélögum.

Aflátsbréfið sem líkan

Sögulega samlíkingin sem á best við er aflátssalan: gegn tiltölulega lágu gjaldi keypti einstaklingur sér siðferðilega hreinsun sem stóð í engu samræmi við það tjón sem upphaflega var valdið.

Nútímaútgáfan lítur svona út: fyrirtæki sem nýtur nýtingarréttar á sameiginlegri auðlind — fiskimiðum, orkuauðlind, landi — greiðir gjald sem er lægra en fullt markaðsvirði rentunnar. Sá mismunur, margfaldur á við það sem síðar er „gefið” til góðgerðarmála, verður eftir hjá fyrirtækinu. Brot af honum er svo endurúthlutað, opinberlega og hátíðlega, og keypt í staðinn siðferðilegt aflátsbréf sem gildir þar til næst þarf að verja óbreytt ástand.

Munurinn á þessu og hefðbundnu, einlægu góðgerðarstarfi liggur ekki í upphæðinni heldur í tímasetningunni, umgjörðinni og því hvaða spurningu gjöfin er hönnuð til að þagga niður í. Einlæg gjöf þarf enga fréttatilkynningu til að vera raunveruleg.

Aflátsbréf þarf vitni - Hvers vegna kerfið er svona vel varið gegn gagnrýni

Þrjú lög af vörn gera þessa aðferð nánast ósnertanlega í opinberri umræðu.

Í fyrsta lagi er tilfinningaleg vörn: viðtakandi gjafarinnar er valinn úr hópi sem á fáa málsvara og stendur höllum fæti, og hver sá sem gagnrýnir tímasetningu eða hvata er umsvifalaust settur í þá stöðu að virðast andvígur hjálp við sjúkt fólk.

Í öðru lagi er stofnanaleg vörn: með því að fá virðulegan verndara — kirkju, íþróttahreyfingu, viðurkennd góðgerðarsamtök — til liðs við verkefnið, er trausti þessara stofnana lánað áfram til fyrirtækisins, oft án þess að stofnanirnar sjálfar geri sér fulla grein fyrir þeirri virkni sem þær taka þátt í.

Í þriðja lagi er tímaleg vörn: umræðan um gjöfina lifir í fjölmiðlum í fáeina daga og gleymist síðan, á meðan spurningin um hvort auðlindarentan hafi verið rétt verðlögð frá upphafi krefst langtímarannsóknar, samhengis og þolinmæði sem fjölmiðlaumhverfi dagsins í dag á sífellt erfiðara með að veita.

Til samans gera þessi þrjú lög það að verkum að kerfið þarf ekki að fela neitt. Það starfar fyrir opnum tjöldum og treystir á að sýnileikinn — fréttatilkynningin, myndatakan, þakkarræðan — verði tekinn sem sönnun um einlægni, ekki sem tæki.

Tvöfaldi reikningurinn sem þjóðin greiðir - Afleiðingin er tvöfalt tjón:

Í fyrsta lagi er auðlindarentan, sem réttilega ætti að renna óskert í sameiginlega sjóði og fjármagna meðal annars heilbrigðis- og meðferðarkerfi, að hluta til eftir hjá einkaaðilum.

Í öðru lagi er sjálf undirfjármögnunin, sem af þessu leiðir, síðan notuð sem sviðsmynd fyrir sama fyrirtæki til að birtast sem lausnin á vandanum sem það átti þátt í að skapa.

Þjóðin greiðir þannig tvisvar: fyrst í glataðri rentu, síðan í þeirri pólitísku vernd sem endurúthlutuð smáupphæð kaupir fyrirtækinu gegn frekari kröfum um sanngjarnara gjald.

Þetta er sérstaklega áleitið nú, þegar þjóðin stendur frammi fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst um grundvallarspurningar er varða fullveldi og stjórnun sameiginlegra hagsmuna. Sýnileg góðvild, birt á réttum tíma, er ódýrasta leiðin sem til er til að byggja upp velvildarforða sem síðan má nýta þegar erfiðari spurningar um auðlindagjöld, gagnsæi eða endurskoðun samninga koma aftur á dagskrá.

Hvað raunveruleg lausn krefst

Sé markmiðið að aðgreina einlægt góðgerðarstarf frá skipulagðri ímyndarsmíði, duga hvorki ákall um „meira gagnsæi” í almennum orðum né traust til geðþótta fyrirtækjanna sjálfra. Þrennt þyrfti að koma til:

Aðskilnaður auðlindagjalds og góðgerðar í opinberri umræðu. Fjölmiðlar og eftirlitsaðilar ættu að spyrja kerfisbundið, í hvert sinn sem auðlindafyrirtæki tilkynnir um samfélagsframlag, hvert hlutfall þess er af hagnaði ársins og hvernig það hlutfall stenst samanburð við það auðlindagjald sem félagið greiðir — svo samhengið verði alltaf sýnilegt, ekki aðeins gjöfin sjálf.

Regla um að auðlindagjöld standi ein og sér. Umræðan um sanngjarnt gjald fyrir nýtingu sameiginlegra auðlinda á að fara fram óháð því hvort viðkomandi fyrirtæki hafi nýlega gefið til góðs málefnis. Löggjafinn ætti að setja sér þá vinnureglu skýrt og opinberlega, svo hvorki þingmenn né almenningur láti tímasetningu gjafa hafa áhrif á afstöðu til gjaldtökumála.

Bein fjármögnun í stað milliliða. Til lengri tíma er eina raunverulega lausnin sú að auðlindarenta sé innheimt að fullu virði og renni milliliðalaust í opinbera sjóði sem fjármagna heilbrigðis- og meðferðarkerfi með fyrirsjáanlegum hætti — svo hvorki meðferðarheimili né þjóðin sjálf þurfi framar að vera háð árlegri náð þeirra sem hagnast mest á sameiginlegum auðlindum.

Þangað til því er náð verður hver hátíðleg tilkynning um „samfélagsábyrgð” auðlindafyrirtækis áfram það sem hún er í reynd: ekki sönnun um örlæti, heldur birtingarmynd kerfis sem hefur lært að selja aflátsbréf ódýrar en það kostar að borga skuldina að fullu.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag