Mál­þóf sem vald­níðsla

Svona virkar lýðræði einfaldlega ekki. Þetta er ekki sigur, heldur kúgun. Hér var beitt málþófi – aðferð sem lýðræðinu ber ekki að líða nema í mjög afmörkuðum og alvarlegum tilvikum. Málþóf er valdníðsla minnihlutans gagnvart meirihlutanum. Það er aðgerð sem lýsir vanvirðingu við lýðræðislegt ferli og dregur úr trausti til þingsins.

Málþóf getur átt rétt á sér – en aðeins við sérstakar aðstæður:

1. Þegar gjá er milli þings og þjóðar.
2. Þegar verið er að eyða almannafé í gæluverkefni eða þegar ígrundaðar ákvarðanir eru fjarverandi.
3. Þegar lög ganga gegn stjórnarskrá.

Í slíkum tilvikum á markmiðið að vera að ná samkomulagi við stjórnvöld – eða knýja fram þjóðaratkvæði. Það er leiðin sem lýðræðið krefst.

Í nýlegu tilviki – þar sem mál var tafið og þinghald framlengt án árangurs – var ekki gerð nein krafa um þjóðaratkvæði. Þvert á móti var sendur sá boðskapur, eins og formaður Sjálfstæðisflokksins orðaði það: „Við hleypum þessu máli aldrei í gegn.“ Það er ekki lýðræði – það er valdníðsla. Það er pólitískt ofbeldi.

Aðferðirnar skipta máli

Það sem hér á sér stað snýst ekki um hvort málið hafi verið gott eða slæmt. Sjálfur tel ég að frumvarpið hafi komið allt of seint fram, verið illa undirbúið og líklegt til að valda sjávarbyggðum skaða. En það réttlætir ekki aðferðirnar. Aðferðafræðin – valdníðslan – er það sem skiptir máli í þessu samhengi.

Við þurfum ekki að leita langt til að sjá dæmi um rangar aðferðir. Gordon Brown, þáverandi forsætisráðherra Bretlands, setti Ísland á lista yfir hryðjuverkaríki eftir hrun. Ekki vegna þess að hann trúði að við ættum heima þar – heldur einfaldlega af því að hann gat það. Slík valdbeiting er ranglát og öfug. Hún breytir umræðu í einhliða ákvörðun. Hún kallar yfir sig hatrömm viðbrögð. Viljum við ganga þá leið?

Lýðræðið krefst ábyrgrar ákvarðanatöku

Málþóf stjórnarandstöðunnar nú var réttlætt með því að frumvarpið væri skaðlegt. Kannski var það rétt mat – en lýðræðisleg leið til að bregðast við slíku er að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu og hugsanlega með því að fella ríkisstjórnina. Það eru lögmætar leiðir.

Stundum hefur andóf minnihluta leitt til þess að ríkisstjórnir hafa boðað kosningar – lagt mál í hendur kjósenda. Ef það hefði gerst nú, hefði stjórnarandstaðan þurft að standa með því. En ef til vill hefði það farið á annan veg.

Útgerðin hefur nefnilega – með framkomu sinni – grafið undan trúverðugleika í þessum málum: Flutningur kvóta úr byggðarlögum án bóta, yfirlýsingar um eignarhald á auðlindinni, greiðsla óhóflegrar arðsemi og kvótakaup á uppsprengdu verði sem hluta hefði átt að beina til ríkisins. Þetta skapar málinu sérstaka stöðu. Hún kallar fram órökréttar ákvarðanir byggðar á fortíð – ekki framtíð.

Umræðan á að ráða, ekki stöðvunin

Ég ber mikla virðingu fyrir lýðræðinu – og tel að það eigi að verja með öllu sem maður hefur. Um það fjallar þessi grein. Menn voru einfaldlega ekki sammála um málið – en lýðræðið krefst umræðu og röksemda, ekki stöðvunar. Ef ekkert samkomulag næst, þá á að kjósa.

Tískan sem hættuleg getur orðið

Miðflokkurinn hefur aukið fylgi sitt með málþófi gegn Orkupakkanum– en þar var krafan skýr: þjóðaratkvæði. Það gaf málstaðnum réttmæti. En nú telja margir að málþóf sé einfaldlega leiðin til vinsælda. Það er hættuleg þróun.

Stjórnarandstaðan fór nærri mörkum hins leyfilega. Kristrún hefði getað ákveðið að slíta þingi og boða til kosninga – og samkvæmt dagatali hefðu þær getað farið fram 23. ágúst. Þá hefði þetta eina mál orðið miðpunktur kosningabaráttunnar. Hefði það verið í hag minni flokkanna? Líklega ekki.

Nú verður andstaðan að útskýra málþóf sitt – annars gæti reynst torvelt að sannfæra almenning um að kjósa gegn inngöngu í ESB. Hún mun þurfa að sýna fram á að hún standi vörð um auðlindina fyrir þjóðina – en nú lítur það út fyrir að hún standi vörð um fyrirtækin (einkahgsmuni).

Þetta gæti snúist gegn henni – ekki bara núna, heldur um langa framtíð. Hver sem vill má vera ánægður með það – en stjórnaranstæðingar þess tima. gætu þurft að naga neglurnar upp í kviku. Pandóruboxið hefur nú verið opna vegna þess að menn vita ekki sinn vitjunartíma.

Undirritaður hefur alla tíð kosið einn af stjórnarandstöðuflokkunum sem nú eiga sæti á þingi.

Höfundur er löggiltur fasteignasali.